शुकः शरणश्च तु राघवेन एवमादेशितौ, ‘‘जयः’’ इति प्रत्युवाचतुः, धर्मसंरक्षकं राघवं प्राञ्जलिभिः प्रणम्य। ततः तौ राक्षसौ लङ्कां नगरीं प्राप्तवन्तौ, राक्षसाधिपतिं रावणं प्राहतुः— ‘‘विभीषणेन अस्माभिः निगृह्य वधाय नीतौ स्म, हे राक्षसराजन्।’’ किन्तु, धर्मात्मना महाबलेन रामेण तत्रैव चतुर्भिः पुरुषश्रेष्ठैः सहितैः विमुक्तौ दृष्टौ स्म। ते पुरुषा लोकपालसमानाः, शस्त्रविद्याम् अधिगताः, धैर्ये स्थिताः— दशरथात्मजः रामः, श्रीमान् लक्ष्मणः, च विभीषणः। तथा च सुग्रीवः, महाबलपराक्रमेन्द्रसमानः, लङ्कां पुरं प्राकारतोरणयुक्तां समूलां चोत्पाट्य तरणाय समर्थाः। सर्वे वानराः अपि तदनु तिष्ठन्तु, लङ्कां भित्त्वा प्रवेशनाय सज्जाः स्युः; एवमस्ति रामस्य रूपं तस्य चास्त्राणि। स एक एव लङ्कां विनाशयितुम् अर्हति, अन्ये त्रयः तिष्ठन्तु; रामलक्ष्मणाभ्यां रक्षिताः सुग्रीवेण च सह, तेषां सेना देवदानवैरपि दुर्जया जाता। महात्मनाम् अरण्यवासिनां सैना, स्वबलवीर्ये हृष्टा युद्धोत्सुकाः; न हि वैरस्य कश्चित् प्रयोजनम् अस्ति, शमः क्रियताम्, मैथिली च दशरथात्मजाय प्रत्यपाद्यताम्। इदानीं शृणु महर्षेः वाल्मीकिनः रामायणे युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः। शरणेन उक्तानि तानि सत्यपुरुषाणि वचनानि श्रुत्वा, राजा रावणः तम् उत्तरम् अब्रवीत्। ‘‘यदि अपि सर्वे देवाः, गन्धर्वाः, दानवाश्च मां समुपद्रवेरन्, अहम् अखिललोकभयात् अपि सीतां न दास्ये। त्वं तु सौम्य, वानरैः पीडितः, अद्य एव सीताप्रत्यर्पणम् उचितम् इति मन्यसे। कः वा मे प्रतिद्वन्द्वी युद्धे मां जेष्यति?’’ इति कर्कशं वचनं ब्रुवन् रावणः राक्षसाधिपतिः, तदा सुमहात्मा, द्रष्टुकामः, हिमवत्समानं श्वेतं प्रासादं बहुतालवृक्षसंयुक्तं आरुरोह। तौ च गुप्तचरतमू रावणः, कोपसंविग्नः, समुद्रं पर्वतान् वनानि च निरीक्ष्य, वानरैः पूर्णां भूमिं, तेषां च सुमहान् दुर्जयः बलम् अपश्यत्। ततः स रावणः शरणं पप्रच्छ— ‘‘एतेषां वानराणां के प्रमुखाः, के च वीराः, के च महाबलाः? के पूर्वे अग्रे सन्नद्धाः, सर्वतो महोत्साहेन आगच्छन्ति? केषां स्वरं सुग्रीवः शृणोति, के च सेनापतिनां नेतारः? सर्वं वानरबलं मम कथय, शरण।’’ स शरणः, ये प्रमुखा वानराः तान् जानन्, राक्षसराजेन पृष्टः, वचनम् इदं अब्रवीत्— ‘‘यो वानरः लङ्कां प्रति स्थितः, घोषमुत्कुरुषन्, स प्रमुखः। तं शतसहस्रैः सेनापतिभिः परिवृतम्, यस्य भीमः शब्दः प्राकारतोरणयुक्तां लङ्कां व्याप्नोति। लङ्कां पर्वतवनोपवनेन सह सम्पूर्णां कम्पयति स घोरघोषः सुग्रीवः, वानराणां महाराजः। सेनाया अग्रे स्थितः नीलः नाम महावीर्यवान् सेनापतिः, भुजौ विक्षिप्य भूमौ बलवतः चरति। लङ्कां प्रति क्रुद्धः पुनः पुनः स्वदेहं विस्तारयति, गिरिशृङ्गसदृशः, कमलनालवत्। स पुच्छेन घोरं शब्दं कृत्वा, दश दिशः प्रतिनादयति। एषः अंगदः, सुग्रीवेण युवराजः नियुक्तः, त्वां युद्धाय आह्वयति। स वालिसुतः, सुग्रीवस्य नित्यप्रियः, राघवार्थे दृढनिश्चयः, यथा वरुणः इन्द्रस्य। तस्य सर्वं मनः हनूमतः कृत्ये स्थितम्, यः शीघ्रगामी राघवहिते समर्पितः, जनकात्मजां दृष्टवान्। एषः महाबलवान् स्वबलविभूतिभिः वानरराजानां सेनां नेतुम् इच्छति, स्वसेनया त्वां द्रवितुम् उपागतः। अंगदपुत्रस्य महाबलस्य सैन्येन परिवृतः, युद्धे नलः नाम वीरः स्थितः, सेतुकारकः। ये वपुः संस्थाप्य, निःश्वस्य घोषयन्ति, कोपात् उत्तिष्ठन्ति, विस्तारयन्ति—एते वानरश्रेष्ठाः। एते घोराः दुर्जयाः भीषणवीर्यवन्तः, अष्टशतानि सहस्राणि दश च शतानि कोटयः च, चन्दनाङ्कितवीराः, तम् अनुगच्छन्ति। स एक एव स्वसेनया लङ्कां द्रवितुम् इच्छति, श्वेतः, रजतसदृशः, चञ्चलः, भीमपराक्रमः। ज्ञानी च वीर्यवान् वानरः, त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, शीघ्रं सुग्रीवमुपगम्य पुनः प्रत्येत्य तिष्ठति। सम्रोचना इति गिरिः अस्ति, वृक्षैः शोभितः, तत्र कुमुदः नाम सेनापतिः राज्यं करोति। स यः प्रमुदितः शतसहस्रं स्वसखीन् आकर्षति, दीर्घपुच्छः, घनकेशसंवृतः। तस्य पुच्छे ताम्रपीतश्वेतगौर वर्णा रोमाणि दीर्घाणि सन्ति; स घोरः, अनिशः युद्धकामः, स अपि स्वसेनया लङ्कां नाशयितुम् इच्छति। अयं सिंहसदृशः, पीतवर्णः, दीर्घकेशः, शान्तः लङ्कां पश्यन्, इव नेत्रैः दग्धुम् इच्छति। सः नित्यं विन्ध्ये, कृष्णे पर्वते, साह्ये, सुन्दरदर्शने निवसति; एषः रम्भः नाम सेनापतिः, शतत्रिंशत्सहस्रैः वानरश्रेष्ठैः सहितः। यदा सः प्रस्थितः, घोराः महाबलाः वानराः तं परिवृत्य, बलात् लङ्कां द्रवितुम् उद्युक्ताः अनुगच्छन्ति।