यदा भूमौ तौ दिव्यौ कुमारौ स्वर्गस्थैः सुरैरिव सहसा प्राप्तौ दृष्टौ, जनकः महर्षिं सप्रश्नं पप्रच्छ—“कथमिमौ पद्भ्यां प्राप्तौ? कस्यार्थं च कस्य चैतौ, महर्षे?” तौ वीरौ, उत्तमायुधधारिणौ, केन पुत्रौ? इमं देशं चन्द्रसूर्याविव व्योम्नि शोभयतः। समानाङ्गवेषविलोचनचेष्टितौ, काकपक्षधरौ वीरौ, एषां यथार्थं श्रोतुमिच्छामि। एवं महात्मनः जनकस्य वचः श्रुत्वा, महर्षिः अप्रमेयः प्रत्युवाच—“एते दशरथस्य पुत्रौ।” स सिद्धाश्रमनिवासं, राक्षसवधं, तयोः निर्विघ्नमागमनं, विशालादर्शनं च न्यवेदयत्। अहल्यादर्शनं, गौतमसंयोगं, धनुःपरिक्षणाय आगमनं च—एतानि सर्वाणि महायशाः विश्वामित्रः महात्मने जनकाय न्यवेदयत्, ततः तूष्णीं बभूव। अथ शृणु वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे एकपञ्चाशत्तमं सर्गम्। विश्वामित्रस्य तत्त्वज्ञस्य वचः श्रुत्वा, तपस्वी दीप्तिमान् शतानन्दः रोमाञ्चितो बभूव। स गौतमस्य ज्येष्ठः पुत्रः, तपसा दीप्तः, केवलं रामदर्शनात् महदाश्चर्यमभूत्। स तौ राजपुत्रौ सुखासीनौ दृष्ट्वा, अग्रजं मुनिं विश्वामित्रं प्रति वाक्यमुवाच— “महर्षे, मम जननी या दीर्घतपसा युक्ता, किम् सा राजपुत्रस्य पुरतः प्रादुरासीद्? या महाभागा मम मातरः, सा किम् रामाय सर्वभूतार्हं पूजनं वन्यैः फलमूलैः चकार? किम् रामाय पुराकृतं दुःखं देवेन कृते मम मातुः आख्यातम्? कौशिक, किम् मम माता, मुनिपत्नीनां श्रेष्ठा, रामदर्शनानन्तरं स्वगुरुणा सह सायुज्यं प्राप? कौशिक, किम् मम गुरुः, अत्रागतस्य पूजितस्य रामस्य, महात्मनः, पूजनं चकार? कौशिक, किम् मम गुरुः, शान्तचित्तः, अत्रागतस्य रामस्य पूजां प्रतिगृह्य, तेन सत्कृतः?” एवमुक्त्वा शतानन्दस्य वचः श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः वाक्यविशारदः प्रत्युवाच—“मुनिश्रेष्ठ, मया किञ्चिदपि नापरिहृतम्; या पत्न्यभवत्, सा मुनिना सह पुनः सायुज्यं प्राप्ता, यथा रेणुका भर्गवेन सह।” विश्वामित्रस्य तत्त्वज्ञस्य वचः श्रुत्वा, महातेजाः शतानन्दः रामं प्रति वाक्यमुवाच—“स्वागतम् ते, नरश्रेष्ठ! सौभग्येन त्वं प्राप्तोऽसि, राघव, अनिवर्त्येन महर्षिणा विश्वामित्रेण नीतः। विश्वामित्रः अनन्तवीर्यः ब्रह्मर्षिः, अस्य कर्माणि दुर्धर्षाणि, तपसा लब्धः, तस्य परमं पदं वेदाहम्। नास्ति भूमौ त्वत्तः धन्यतरः, राम, यस्य कौशिकपुत्रः तपोधनः रक्षकः। शृणु, यथाशक्ति यथावत् कौशिकस्य महर्षेः चरितं वक्ष्यामि, तन्मम शृणु। स धर्मात्मा राजा आसीत्, दीर्घकालं रिपुं जयन्, धर्मविद्, ज्ञानसम्पन्नः, प्रजाहिते रतः। प्रजापतेः पुत्रः कुश इति राजा आसीत्; तस्य पुत्रः बलवान् धर्मात्मा कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः नाम, गाधेः पुत्रः महातेजाः विश्वामित्रः। स महाबलः महायशाः विश्वामित्रः बहूनि वर्षसहस्राणि पृथिवीं शास्त्रप्रयुक्तया धर्मेण शशास। कदाचित् स राजा महातेजाः सैन्यम् संनिवेश्य, गणैः परिवृतः, भूमिं पर्यगच्छत्। स राजा नगराणि, जनपदान्, नद्यः, पर्वतान्, आश्रमांश्च परिप्रयन्, कramशः कramशः एका आश्रमं प्राप। स वसिष्ठस्य आश्रमम् अगमत्, यः नानाविधलता-पुष्पवृक्षैः शोभितः, नानाविधान् मृगैः पूर्णः, सिद्धचारणसंकीर्णः। तत्र देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभितः, शान्तः, मृगसंघैः संकीर्णः, द्विजर्षिसंघैः सेवितः। तत्र ब्रह्मर्षिसंघैः पूर्णः, देवर्षिसंघैः सेवितः, तपसा दीप्तमहात्मभिः निवासितः, वह्निवत् तपसा दीप्तः। तत्र सदा ब्रह्मसमाः महर्षयः, केचित् जलाहाराः, केचित् वायुभक्षाः, केचित् पत्रभक्षिणः। फलमूलाशनाः, जितेन्द्रियाः, वलखिल्याः, जपहोमपरायणाश्च तत्र। तत्र अन्यैः वैखानसैः मुनिभिः सर्वतः शोभितः स आश्रमः। विजिगीषुणा महात्मना विश्वामित्रेण स वसिष्ठाश्रमः ब्रह्मलोकमिव दृष्टः। शृणु वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमं सर्गम्। तं दृष्ट्वा महाबलः विश्वामित्रः परमानन्दं जगाम; स वीरः ससम्मानं वसिष्ठं जप्याचार्यं प्रणम्य। वसिष्ठः महर्षिः तमुवाच—“स्वागतं ते!” इति, मह्यं आसनं दत्तवान्। तस्मिन् तत्र उपविष्टे, मुनिश्रेष्ठः विधिवत् फलमूलं तस्मै उपाहरत्।