भूमिं पर्वतमेघसन्निभैः सहस्रैः भल्लूकवानरविभागैः आच्छाद्य, वीर्यवान् हरिराजसेनायाः राक्षसगणैः सह सन्धिः न स्याद्, यथा सुरासुरयोः सन्धिः नास्ति। तेषां दुर्गं प्राप्तुं पूर्वं शीघ्रं निर्णीयताम्—सीता तस्य रामाय समर्प्यताम् वा, युद्धं दीयताम् वा। शुकस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः क्रुद्धः, नेत्राभ्याम् दहन्निव, इदं उवाच—देवगन्धर्वासुरैः सह युद्धे अपि, सर्वलोकभीत्याः अपि, सीतां न त्यजामि। कदा मे बाणाः राघवम् वसन्ते पुष्पिततरौ मदोत्कटभ्रमराः इव धावन्ति? कदा रामं तेजोबाणैः रक्ताङ्गं स्फुलिङ्गगजं यथा दग्ध्वा करिष्यामि? तं महाबलपरिवृतं बलं गृह्णामि, सूर्यः सर्वताराणां तेजः यथा हरति। मम वेगः समुद्रवत्, बलं वायुवत्, दशरथात्मजा न जानाति, तेन युद्धे इच्छति। मम तूणीरस्थाः विषसंपूर्णाः सर्पा इव बाणाः रामः न पश्यति, तेन युद्धे इच्छति। राघवः मम युद्धशौर्यं न जानाति, न च मम धनुः, यः वीणास्वरः बाणाग्रैः वाद्यते। तस्य भीषणनिस्वनं, क्लेशार्तनिनादं, लोहेषु बाणेषु घोषं, नदीवत् प्रवाहं, सर्वे रणभूमौ वादनं करिष्यामि। न इन्द्रः सहस्राक्षः, न वरुणः, न यमः, न कुबेरः, मम युद्धे स्थातुं शक्नुवन्ति। शृणु, युद्धकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पंचविंशः सर्गः आरभ्यते। यदा दशरथनन्दनः रामः सेनया समुद्रं उल्लङ्घ्य गतः, तदा रावणः शुकसारणयोः मन्त्रिणोः समीपे इदं उवाच। रामः सर्वम् दुस्तरं समुद्रं वानरसेनया उल्लङ्घितवान्; सागरस्य उपरि सेतु-निर्माणं अद्भुतम्। अहं न कदापि मत्वा सागरस्य उपरि सेतुं निर्मीयते, किन्तु वानरसेनायाः बलम् निश्चितुम् आवश्यकम्। यूवां वानरसेनायाम् अप्राकाश्यं प्रविश्य, सेनायाः आकारं, बलं, प्रमुखवानरान् च ज्ञात्वा आगच्छतम्। रामसुग्रीवयोः प्रियामन्त्रिणः, अग्रे गच्छन्तः, वीरवानरान् च अन्वेष्टव्यम्। समुद्रस्य उपरि सेतु-निर्माणं, महान् जलराशिः, तेषां महात्मवानराणां छावनी च ज्ञातव्या। रामस्य निश्चयः, बलम्, अस्त्राणि, लक्ष्मणस्य वीर्यं च यथावत् ज्ञेयम्। तेषां महात्मवानराणां सेनापतिः कः इति अपि ज्ञातव्यम्; सर्वं विस्तरेण ज्ञात्वा शीघ्रं प्रतिगन्तव्यम्। एवं रावणेन आज्ञप्तौ, शुकसारणौ राक्षसौ, वानररूपधारिणौ, वानरसेनायां प्रविश्य, तस्य सेनायाः आकारं न ज्ञातुं शेकतुं; सा सेना अपरिमेयाः भीषणा च अभवत्। तां सेना पर्वतशिखरेषु, जलधारासु, गुहासु, समुद्रतीरेषु, वनानि, उपवनेषु, गच्छन्ती, गताः, गन्तुम् इच्छन्ती च सर्वत्र दृष्टवन्तौ। स्थिता, स्थातुम् इच्छन्ती, भीषणनिनादवती, अपारबलसागरवत् अचलाः सेना दृष्टा। तदा महातेजाः विभीषणः तौ गूढौ दृष्ट्वा, शुकसारणौ गृहीत्वा, रामाय निवेदितवान्। 'एतौ शुकसारणौ राक्षसाधिपस्य मन्त्रिणौ, लङ्कां गूढौ प्रविश्य, गुप्तचरौ सञ्जातौ, अरिनिग्रहकर्ता।' तौ रामं दृष्ट्वा, प्राणत्रासेन संतप्तौ, अञ्जलिं कृत्वा भयात् इदं वचः ऊचतु—'हे सौम्य, वयं रावणेन प्रेषितौ, सेनायाः सर्वं ज्ञातुं आगतम्, हे रघुकुलानन्दन।' तयोः वचनं श्रुत्वा, दशरथसुतः रामः, सर्वभूतहिते रतः, स्मितं कृत्वा उवाच—'यदि सर्वं सेनायाः स्वरूपं द्रष्टं, कार्यं सिद्धम्, यथेष्टं प्रतिगन्तुम्। अथवा अपि यदि किञ्चिद् अदृष्टम् अस्ति, तद् अपि पश्येताम्; वा विभीषणः सर्वं पुनः दर्शयेत्। गृहीत्वा अपि, प्राणत्रासः नास्ति; शस्त्राणि निक्षिप्य, दूतत्वेन, मृत्युर्न योग्यः।' 'रात्रिचरौ राक्षसौ, गूढरूपधारिणौ, शत्रुपक्षे सदा हानि-कर्तारौ, विसृष्टौ भवताम्, हे विभीषण।' 'लङ्कां प्रविश्य, राक्षसाधिपाय, धनाधिपकन्याय, मम संदेशं यथावद् निवेदयतम्।' 'यत् बलं सीताहरणे आश्रितम्, तत् सेनया, स्वजनैः, इच्छया दर्शय।' 'श्वः प्रभाते लङ्कापुरीं दुर्गद्वारैः सहितां पश्य, राक्षससेनां मम बाणैः भग्नां च पश्य।' एवं रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, शुकसारणौ राक्षसौ 'जयः' इति राघवम् धर्मसंस्थापकं प्रणम्य, लङ्कां प्राप्तौ। तत्र राक्षसाधिपं उवाच—'वयं विभीषणेन मृत्यवे गृहीतौ, हे राक्षसाधिप।' इति सर्गः।