ततः कौशिकः, देवैः स्वांशभागकामैः सह, तान् द्रष्टुम् उपमन्त्रितः सन्, हृष्टवदनः सन्तुष्टः स ऋषिसिंहः बभूव। तं दृष्ट्वा, जनकः राजा, पुनः ससञ्जातप्रणयः सस्मितः सञ्जातसर्वभक्तिः, कृताञ्जलिः स विनयपूर्वकम् अपृच्छत्—"भगवन्, किम् एते देवसमप्रभावौ युवानौ? कः एषौ वीर्येण समौ सुरेभ्यः, गजगतिसमाचारिणौ, व्याघ्रमहिषोपमौ, विशालपद्मलोचनौ, खड्गधनुःकृपाणधारिणौ, अश्विनौ इव रूपसम्पन्नौ, यौवनारम्भे स्थितौ?" "इमे चिरं भूमौ समुपस्थितौ, यथा दिव्यलोकात् अमरौ कश्चन आगच्छेताम्। कथम् अत्र पादचारी द्वौ आगतौ? कस्य वा एते, किमर्थं च आगतौ, ब्रूहि मुनिवर?" इति पुनरपि स राजा पप्रच्छ। "शस्त्रपरिग्रहसम्पन्नौ, केषां पुत्रौ एते, महर्षे? यथा दिवौ चन्द्रसूर्यौ आकाशं शोभयतः, एवं एते भूमिं शोभयतः।" "स्वरूपेण, चेष्टया, गत्या च समौ, काकपक्षधरौ, वीरौ, अहम् इच्छामि तयोः सत्यं वृत्तान्तं श्रोतुम्।" इति उक्ते, स महात्मा जनकस्य वचः श्रुत्वा, अपरिमितबुद्धिः स महर्षिः प्रोवाच—"एते दशरथस्य पुत्रौ।" स तयोः सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, निर्विघ्नमागमनं, विशालादर्शनं, अहल्यादर्शनं, गौतमसंयोगं, धनुर्धारणकर्मणि आगमनं च, सर्वं तत्त्वतः जनकाय महात्मने व्याख्यातवान् विश्वामित्रऋषिः। ततः स मुनिवरः तुष्णीं बभूव। शृणु तु अद्यैकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे। विश्वामित्रस्य तत्त्ववचनानि श्रुत्वा, शतानीन्द्रो महातेजा ब्रह्मचार्यसमन्वितः रोमाञ्चिताङ्गः अभवत्। स गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः शतानन्दः, तपसा दीप्तिमान्, रामदर्शनमात्रेण महदाश्चर्यम् अपश्यत्। तौ राजपुत्रौ सुखासीनौ दृष्ट्वा, स शतानन्दः विश्वामित्रं मुनिवरं जगाद—"भगवन्, मम जननी या तपोव्रतपरायणाऽभूत्, सा किम् राजपुत्रस्य साक्षात् दर्शनेन समुपस्थितवती? मम जननी महातेजस्विनी, सा किं रामाय सर्वभूताभिवन्दनं वन्यैः उपहारैः कृतवती? किं च तस्य रामस्य प्राचीनदुःखकथां, देवेन यद् आपन्ना मम माता, तद् उक्तम्? कौशिक, किं मम माता मुनिपत्नीनां श्रेष्ठा, रामदर्शनानन्तरं गुरुणा सह संयोगं प्राप्तवती? कौशिकात्मज, किं मम गुरुस्तेजस्वी राममभ्यागतं महात्मानं पूजार्हं पूजितवान्? किं च मम गुरुः शान्तचित्तः रामस्यागमने पूजार्हं सम्मानं कृतवान्?" एवं शतानन्दस्य वाक्यं श्रुत्वा, स महर्षिः विश्वामित्रः प्राज्ञवाग्भिः वाक्यैः प्रत्युवाच—"महर्षे, मया किञ्चित् अपि न अवशिष्टम्; सा भार्या मुनिना सह, यथा रेणुका भर्गवेन, पुनः संयोगं प्राप्तवती।" विश्वामित्रस्य तद्वचनं श्रुत्वा, शतानन्दः महातेजाः रामं प्रति वाक्यम् उदाहरत्—"स्वागतम्, नरश्रेष्ठ! धन्यः त्वम्, राघव, यः अजेयेन विश्वामित्रेण प्रेरितः अत्र आगतः। विश्वामित्रो हि अनन्ततेजाः ब्रह्मर्षिः, असाध्यसाधकः, तपसा प्राप्तपरमपदः, तं अहं वेद्मि। राम, त्वत्तः धन्यः नास्ति कश्चन, यः कौशिकपुत्रः तपसा महान् रक्षिता ते अभवत्। शृणु, यथाशक्ति यथावत्, कौशिकस्य महर्षेः चरितं; यथावृत्तं तव आख्यास्यामि। स धर्मात्मा राजा, शत्रुनिग्रही, दीर्घकालं धर्मज्ञः, विद्वान्, प्रजाहिते रतः। प्रजापतेः पुत्रः कुश इति नाम राजा अभूत्, तस्य पुत्रः बलवान् धर्मपरायणः कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः ख्यातिमान्, तस्य पुत्रः महातेजाः विश्वामित्रः। स बलवान् विश्वामित्रः दीर्घकालं पृथिवीं सम्यक् अपालयत्, सहस्रसंख्ये वर्षे राज्ञा भूः पालनया। कदाचित् स राजा महातेजाः स्वसैन्यं समाहूय, चारित्रेण परिवृतः, पृथिवीं विचचार। स राजा नगरेषु, राष्ट्रेषु, नद्यः, पर्वतेषु च भ्रमन्, आश्रमं कञ्चन प्राप। स वसिष्ठस्याश्रमं प्राप्तवान्, यः नानावृक्षलतावितानैः शोभितः, नानाविधमृगसंघैः पूर्णः, सिद्धचारणसमाकीर्णः। देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः समाकीर्णः, मृगशान्तिपरिपूर्णः, द्विजातिसंघैः सेवितः। ब्रह्मर्षिसंघैः समाकीर्णः, देवरर्षिगणैः सेवितः, महात्मभिः तपसा दीप्तैः अग्निसमतेजसा वसिता। सदा ब्रह्मसमाः मुनयः तत्र वसन्ति, केचित् जलाहारिणः, केचित् वायुभक्षिणः, केचित् पत्रभक्षिणः। केचित् फलमूलभक्षिणः, जितेन्द्रियाः, आत्मसंयमिनः, वलखिल्यादयः, स्वाध्याययज्ञपरायणाः। वैखानसैः मुनिभिः च चतुर्दिशं शोभितः, स विजयी विश्वामित्रः वसिष्ठस्याश्रमं ददर्श, यः ब्रह्मलोकमिव विभाति। शृणु तु द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे।