रामः सुग्रीवेण सह, विराधं कबन्धं खरं च हत्वा, सीतायाः निवासस्थानं प्राप्तः। स राघवः धनुष्मान्, समुद्रस्य तीरे सेतुं निर्माय, लवणोदधिं तरित्वा, राक्षसान् अपाकृत्य, अत्र स्थितः। भूतले पर्वतमेघसदृशाः सहस्रशः वनरभल्लूकव्यूहाः व्याप्ताः। राक्षसगणस्य तथा वानरराजस्य सेनायाः मध्ये संधिः न संभवति, यथा देवासुरयोः अपि न। तस्मात्, तेषां प्राकारं प्राप्तुं पूर्वं शीघ्रं निर्णीयताम्—सीता तस्मै समर्प्यताम् अथवा युद्धः दीयताम्। शुकस्य वचनं श्रुत्वा, रावणः क्रोधात् रक्तनेत्रः, दृष्ट्या दहन्निव, उवाच—"देवगन्धर्वासुराः अपि मयि युद्धं कुर्वन्तु, सर्वलोकभीतेः अपि अहं सीतां न त्यजामि। कदा मम बाणाः राघवम् वसन्ते पुष्पितवृक्षे मदोत्कटमधुकरीव समारभन्ति? कदा अहं तं ज्वलद्बाणैः रक्ताङ्गं करिष्यामि, उल्काभिः गजम् इव दग्ध्वा? मम महाबलसमवृतं तं बलं ग्रहीष्यामि, सूर्यः इव सर्वतारा-तेजः हरन्। मम वेगः समुद्रसदृशः, बलं वातसदृशं; दशरथनन्दनः तद् न जानाति, तेन स मां युद्धाय इच्छति। मम तूणीरस्थाः विषपूर्णाः सर्पाः बाणाः न दृष्ट्वा तस्य युद्धेच्छा। राघवः न जानाति युद्धे मम विक्रमं, न च धनुः, यः वीणासदृशः शराग्रनादितः। तस्य भीषणगर्जितनादेन, क्लेशार्तजनरवेन, लोहबाणध्वनिना, नदीनिव प्रवाहितेन, अहं महायुद्धे तं धनुः वादयिष्यामि। न इन्द्रः सहस्राक्षः, न वरुणः, न यमः दहद्बाणः, न कुबेरः अपि, मम युद्धे स्थातुं शक्नुवन्ति।" शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य युद्धकाण्डस्य पंचविंशतितमं सर्गम्। यदा रामः दशरथनन्दनः सेना सहितः समुद्रं तरित्वा, रावणः शुकसारणयोः मन्त्रिणोः प्रति उवाच। "रामः सर्वं दुस्तरं समुद्रं वानरसैन्येन तरित्वा, सेतुं निर्माय, अद्भुतं कृतवान्। मम मनः न विश्वासं यच्छेत् समुद्रे सेतुर्निर्मितः; तथापि वानरसैन्यस्य बलं निश्चित्य ज्ञातव्यम्। युवां गुप्तरूपेण वानरसैन्यं प्रविश्य, तस्य आकारं, बलं, प्रमुखवानरान् च ज्ञात्वा आगच्छताम्। रामसुग्रीवयोः प्रियसचिवान्, अग्रे गच्छन्तः, वीरवानरान् च अन्वेष्यताम्। समुद्रसेतुर्निर्माणं, तेषां महात्मनां वानराणां निवेशनं, सर्वं ज्ञेयम्। रामस्य निश्चयः, बलं, अस्त्रशस्त्राणि, लक्ष्मणस्य विक्रमं च यथावत् ज्ञेयम्। केन सेनापतिना तेषां महात्मनां वानराणां सेना नियोज्यते इति सर्वं विवरणं ज्ञात्वा शीघ्रं प्रत्यागच्छताम्।" एवं रावणेन सम्यक् उपदिष्टौ, शुकसारणौ वीरौ, वानररूपेण गुप्तौ, वानरसैन्यं प्रविश्य। तौ वानरसैन्यं न मापयितुं शेकतुः, यः अनन्तः भीषणदर्शनीयः। पर्वताग्रेषु, जलप्रपातेषु, गुहासु, समुद्रतीरेषु, वनगुल्मेषु, तरणं, तर्तुं, तर्तुं इच्छन्तः च सर्वत्र तौ सेनां दृष्टवन्तौ। तौ महाबलां सेनां स्थितां, स्थापयन्तीं, भीषणनादां, अचलां बलसागरमिव दृष्टवन्तौ। विभीषणः महातेजाः तौ गुप्तौ दृष्ट्वा, शुकसारणौ गृह्य, रामाय निवेदयामास। "एतौ शुकसारणौ राक्षसराजस्य मन्त्रिणौ, लङ्कां गुप्तरूपेण प्रविश्य, गूढचारेण आगतौ, हे पुरजित्।" रामं दृष्ट्वा, तौ भयभीतौ, जीविताशां त्यक्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा, भयात् इदं वचनं ऊचतु: "हे सौम्य, रावणेन प्रेषितौ, वयं वानरसैन्यं ज्ञातुं आगतौ, हे रघुकुलानन्दन।" तयोः वचनं श्रुत्वा, रामः दशरथसुतः सर्वभूतहिते रतः, स्मितं कृत्वा उवाच—"यदि सर्वं सेनायं च अस्मान् च दृष्ट्वा, यथायुक्तं कार्यं कृतं, तदा यथेष्टं प्रतिगच्छताम्। अथवा यदि किञ्चित् अदृष्टं, तदपि पुनः दृष्ट्वा, विभीषणः सर्वं दर्शयिष्यति। ग्रहीत्वा, जीवितभयं न अस्ति; शस्त्रं निक्षिप्य, दूतत्वेन, मृत्युः न युक्तः। रात्रिचरराक्षसयोः गुप्तरूपेण गृहीतयोः, शत्रुपक्षं नित्यं पीडयतोः, मोचयताम्, हे विभीषण।" "लङ्कां प्रविश्य, राक्षसराजस्य कुबेरस्यानुजस्य, मम वचनं यथावद् निवेदयताम्। यद् बलं सीताहरणे आश्रितं, तद् सैन्यसपक्षं यथेष्टं दर्शयताम्। श्वः प्रभाते लङ्कापुरं प्राकारद्वारयुक्तं पश्य, राक्षससेनां मम बाणैः भग्नां च पश्य।" इत्येवम् रामस्य, रावणस्य, शुकसारणयोः, विभीषणस्य च संवादः, वानरराक्षससेनानां, लङ्कायाः च युद्धपूर्वस्थितिः रम्यं, भीषणं, दिव्यं च दृश्यते।