यदा ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः मुनिसंघेन सह यज्ञवाटं समुपेत्य स्थितः तदा जनकः प्राज्ञः तं प्रहर्षयन् प्राञ्जलिः सस्मितं वदति स्म— “भगवन् ब्राह्मण, त्वं मुनिभिः सह यज्ञशालां प्राप्तः असि; मनीषिणः वदन्ति यज्ञदीक्षा द्वादशाहं भवति, हे ब्रह्मर्षे। तस्मात् कौशिक, त्वं देवतानां भागार्थिनां द्रष्टा भव।” इति स मुनिवरं वाक्यं ब्रुवन् हृष्टवदनः सञ्जातहर्षः अभवत्। पुनः राजा भक्ति-सम्पन्नः प्राञ्जलिः सविनयं पृच्छति स्म— “भवतः सौम्यं भवतु! एते द्वौ कुमारौ कः? देवैः समवीर्यौ, सिंहगमनौ, व्याघ्रवृषसमानौ, विशालपद्मलोचनौ, खरगकुण्डलधारिणौ, धनुष्मन्तौ, अश्विनौ इव रूपसम्पन्नौ, यौवनारम्भे स्थितौ। इमे पृथिव्यां यथाकस्मादागतौ, दिव्यौ इव स्वर्लोकात्, केन हेतुना पादयात्रया आगतौ? कस्य पुत्रौ एते, महर्षे? शुभायुधधारिणौ, चन्द्रसूर्याविव नभः, एते पृथिवीं शोभयन्ति। समरूपौ, समचेष्टितौ, समवेष्टितौ, काकपक्षधारिणौ, तयोः सत्यम् आख्यातुम् इच्छामि।” एवं महात्मनः जनकस्य वचनं श्रुत्वा, अमेयधृतिः स महर्षिः व्याहरत्— “एते दशरथस्य पुत्रौ।” तयोः सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, निर्विघ्नं आगमनं, विशालादर्शनं, अहल्यादर्शनं, गौतमेन सह संयोगं, महाधनुष्यः परीक्षणार्थं आगमनं च, सर्वं यथावत् विश्वामित्रः महात्मा जनकाय निवेदयामास, ततः तुष्णीं बभूव। शृणु, श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः। तत्र, विश्वामित्रस्य तद्वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी तपोधनः शतानन्दः रोमाञ्चितः अभवत्। गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः शतानन्दः, तपसा दीप्तः, रामदर्शनमात्रेण महदाश्चर्यं प्राप। स च तौ राजपुत्रौ सुखोपविष्टौ दृष्ट्वा, विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं उवाच— “भगवन्, मम जननी या दीर्घतपस्विनी, सा किल राजपुत्रस्य साक्षात् दर्शनं प्राप्तवती? मम जननी या महातेजस्विनी, सा किल रामाय सर्वभूताभ्यर्चनां वन्योपहारैः अर्पितवती? पूर्वं यत् दुःखं मम जननी देवेन कृतवती, तत् किल रामाय निवेदितम्? हे कौशिक, मम जननी या मुनिपत्नीनां श्रेष्ठा, सा किल रामदर्शनानन्तरं गुरुणा सह संयोगं प्राप्तवती? हे कौशिकपुत्र, मम गुरुर्भगवान् रामं महात्मानं यथार्हं पूजयामास वा? स च रामः, इह आगत्य, गुरुणा शान्तचित्तेन सत्कारं प्राप वा?” एवं शतानन्दस्य वचनं श्रुत्वा, महातेजाः विश्वामित्रः वाक्यकुशलः प्रत्युवाच— “मुनिश्रेष्ठ, मया किञ्चित् अपि न अवशिष्टम्; तव जननी मुनिना सह, रेणुकायाः भर्गवसमागमवत्, पुनः संयोगं प्राप्तवती।” विश्वामित्रस्य तद्वचनं श्रुत्वा, शतानन्दः महातेजाः रामं प्रति उवाच— “स्वागतं ते, नरश्रेष्ठ! सौम्य, त्वं पुण्येन अत्र प्राप्तः, विजितेन्द्रियः विश्वामित्रेण नेतुम्। विश्वामित्रः, अमेयतेजाः, ब्रह्मर्षिः, तपसा प्राप्तः, तस्य परं पदं मया ज्ञातम्। त्वत्तः पुण्यतरः कोऽपि नास्ति, राम! यः कौशिकपुत्रः महातपाः तव रक्षिता अभवत्। शृणु, यथाशक्ति यथार्थं वैशिष्ट्यं कौशिकस्य आख्यास्यामि, मम वचनात् शृणु। स धर्मात्मा राजा, शत्रुनिग्रहणाय दीर्घकालं स्थितः, धर्मज्ञः, विद्वान्, प्रजाहिते रतः। प्रजापतेः पुत्रः कश्चित् राजा कुशः, तस्य पुत्रः महाबलः परमधार्मिकः कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः ख्यातः, गाधेः पुत्रः महातेजाः विश्वामित्रः। स महात्मा विश्वामित्रः बहुसहस्रवर्षाणि पृथिवीं शासन्, राजा अभवत्। कदाचित् स राजा महातेजाः स्वबलम् आहूय, सेनायाः परिवृतः, देशान् विचचार। नगराणि, जनपदान्, नद्यः, गिरिश्रेष्ठांश्च भ्रमन्, आश्रमान् क्रमशः आगच्छत्। स वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप, यः विविधलताविटपैः शोभितः, नानामृगसंघैः पूर्णः, सिद्धचारणसेवितः। तत्र देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः विराजितः, शान्तमृगसंघैः पूरितः, द्विजातिसंघैः सेवितः। ब्रह्मर्षिसमूहैः सन्नद्धः, देवरर्षिगणैरुपासितः, महात्मभिः तपसा दीप्तैः अग्निसदृशैः आसीत्। सदा ब्रह्मसदृशैः मुनिभिः पूरितः, केचित् आपः पिबन्ति, केचित् वायुभक्षाः, केचित् पत्रभक्षाः। फलमूलाशिनः, जितेन्द्रियाः, आत्मसंयमिनः, दोषविजिताः, वालखिल्याः, जपहोमरताः च तत्र आसन्। वैखानसैः मुनिभिः च सर्वतः शोभितः स आश्रमः, विश्वामित्रेण विजिगीषुणा महात्मना दृष्टः, यः वसिष्ठस्य आश्रमः ब्रह्मलोकमिव अभवत्।