वानराः पर्वतशृङ्गाणि महान्ति च वृक्षान् गृहीत्वा युद्धे लङ्कां विदारयितुम् उत्सुकाः समीपं जग्मुः। सर्वे प्रमुख्यः वानराः मनसि निश्चित्य, “पर्वतशृङ्गैः वा स्वैः पाणिभिः वा लङ्कां विध्वंसयिष्यामः,” इति संकल्पम् अकुर्वन्। तदा महातेजाः रामः सुग्रीवम् उवाच, “सैन्यं सुस्थितम्; अयं शुकः मुक्तः स्यात्।” रामस्य वचनं श्रुत्वा बलशाली वानरराजः तं दूतं शुकं रामस्य आज्ञया मुक्तवान्। रावणः हास्यं कृत्वा शुकं उवाच, “किं ते पक्षौ शुक्लौ दृश्येते, किन्तु पक्षच्छिन्नः इव दृश्यसे?” “नूनं तव बहुधा मनसिनां वशं न प्राप्तः?” इति च। तदा तेन राज्ञा प्रेरितः भीतः शुकः राक्षसश्रेष्ठं प्रति इदं वचनम् उवाच। “समुद्रस्य उत्तरतीरे तव संदेशं यथावत् सौम्यं शान्तं च भाषितवान्। यदा क्रुद्धाः वानराः मां दृष्टवन्तः, तदा अहं उत्प्लुत्य गृहीतः, पाणिभिः ताडितः च। तत्र तैः सह संवादः न शक्यः, न अपि प्रश्नः; स्वभावतः वानराः क्रोधी अतिवीर्यवन्तः च। सः रामः सुग्रीवसहितः, यो विराधं कबन्धं खरं च हत्वा सीतायाः निकेतनम् आगतः। समुद्रस्य सेतुं निर्माय, लवणसागरं अतिक्रम्य, धनुष्मान् राघवः राक्षसान् अपाकृत्य अत्र स्थितः। सहस्राणि भल्लूकवानराणां पर्वतमेघोपमाः भूमिं व्याप्नुवन्ति। राक्षसगणस्य वानरराजसैन्यस्य च संधिः नास्ति, देवासुराणां यथा संधिः न भवति। तव सेना तटं प्राप्तुं पूर्वं शीघ्रं निर्णीयताम्—सीता तस्मै दत्तव्या वा, युद्धं दत्तव्यम् वा।” शुकस्य वचनं श्रुत्वा रावणः क्रोधात् रक्तलोचनः दह्यमानः इव उवाच। “देवाः गन्धर्वाः असुराः वा यदि मम विरुद्धं युद्धं कुर्युः, सर्वलोकभयात् अपि सीतां न दास्यामि। मम बाणाः राघवम् कदा वसन्ते पुष्पितवृक्षे मदोत्कटभ्रमराः इव धाविष्यन्ति? कदा तं ज्वलितैः बाणैः रक्ताङ्गं करिष्यामि, उल्काभिः गजं यथा? मम महाबलैः परिवृतः तस्य वीर्यं ग्रहीष्यामि, सूर्यः सर्वतारकाणां प्रभां यथा हरति। मम वेगः समुद्रस्य इव, बलं वातस्य इव; किन्तु दशरथात्मजः न जानाति, तस्मात् सः मां युद्धाय इच्छति। रामः मम बाणान् न दृष्टवान्, विषपूर्णान् सर्पान् इव; तस्मात् सः मां युद्धाय इच्छति। राघवः मम युद्धशौर्यं न जानाति, न च मम धनुः, या वीणाम् इव तीरैर् बाणैः वाद्यते। तस्य भीषणं गर्जितम्, आर्तस्वनैः, लोहबाणध्वनिभिः, महती नदी इव प्रवहन्ति, युद्धे वादयिष्यामि। न इन्द्रः सहस्रनेत्रः, न वरुणः, न यमः ज्वलितबाणः, न कुबेरः अपि महायुद्धे मम स्थातुं शक्नुवन्ति।” ततः वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः आरभ्यते। यदा रामः दशरथनन्दनः सेना सहितः समुद्रं अतिक्रम्य, तदा दीप्तिमान् रावणः शुकसारणयोः मन्त्रिणोः प्रति उवाच। “रामः समस्तं दुस्तरं समुद्रं वानरसैन्येन अतिक्रम्य, सागरस्य सेतुं निर्मितवान्; एतद् अद्भुतम्। मम न विश्वासः आसीत् यः सागरस्य सेतुं निर्मितुं शक्यः; किन्तु वानरसैन्यस्य बलं नूनं ज्ञातव्यम्। युवां वानरसैन्यं अविद्यमानौ प्रविश्य, तस्य आकारं बलं च, वानराणां प्रमुखाः के इति च ज्ञातव्यम्। रामसुग्रीवयोः प्रियाः मन्त्रिणः के, अग्रे यान्ति के, वानराणां वीराः के इति च अन्वेषणीयम्। कः समुद्रे सेतुं निर्मितवान्, तेषां महात्मनां वानराणां निवासः कः इति च अन्वेषणीयम्। रामस्य निश्चयः, बलं, अस्त्राणि, लक्ष्मणस्य वीर्यं च यथावत् ज्ञेयम्। कः तेषां महात्मनां वानराणां सेनापतिः? सर्वम् एतत् विस्तारतः ज्ञात्वा शीघ्रं प्रतिगन्तव्यम्।” एवं रावणेन आज्ञप्तौ, शुकसारणौ राक्षसौ वीरौ वानररूपं धृत्वा वानरसैन्यं प्रविश्य। तदा शुकसारणौ वानरसैन्यं न मापयितुं शेकतुं, यत् अनिमित्तं, भीषणं, अप्रमेयम् आसीत्। तौ पर्वतशृङ्गेषु, जलप्रपातेषु, गुहासु, समुद्रतीरे, वनगुल्मेषु स्थितं, गच्छन्तं, गतं, गन्तुम् इच्छन्तं च वानरसैन्यं अपश्यताम्। तौ महाबलं सेन्यं स्थितं, स्थितुम् इच्छन्तं, भयङ्करं गर्जन्तं, अप्रकम्प्यं शक्तिसमुद्रम् इव अपश्यताम्। महातेजाः विभीषणः तौ गूढौ दृष्ट्वा शुकसारणौ गृहीत्वा रामाय निवेदितवान्। “एतौ शुकसारणौ राक्षसराजस्य मन्त्रिणौ, लङ्कां प्रविश्य गूढौ गुप्तचारेण आगतौ,” इति रामं विजितपुरं प्रति उवाच। रामं दृष्ट्वा तौ दुःखितौ, जीवितं विषण्णौ, अञ्जलिं कृत्वा भीतौ इदं वचनम् ऊचतु।