अद्य अहं यज्ञस्य फलम् प्राप्तवान् अस्मि, तव दर्शनात्, भगवन्। धन्यः सौभग्यशाली च अहं, यस्य कृते महर्षिः आगतः। ब्रह्मन्, त्वं ऋषिभिः सह यज्ञवाटं आगतः; विप्राः द्वादशरात्रे दीक्षां विद्यन्ति, ब्रह्मर्षे। तस्मात् कौशिक, यज्ञभागकामान् देवतान् पश्य; इत्युक्त्वा स ऋषिसिंहं हर्षदीप्तमुखः अभ्युवाच। पुनः, राजा कृताञ्जलिः भक्त्या विनयेन प्रष्टवान् – “भवतु शुभम्! के एतौ युवान्, देवसमविक्रमौ?” गजराजगमनौ, व्याघ्रवृषसमानौ, विशालपद्मलोचनौ, शस्त्रधारिणौ, तूणीरधारिणौ, धनुर्धरौ, शोभायाम् अश्विनौ इव, कौमार्ये स्थितौ। भूमौ यदृच्छया आगतौ, सुरलोकात् अमरौ इव; पादैः आगतौ, किमर्थम्, कस्य पुत्रौ, ऋषे? उत्तमशस्त्रधारिणौ, केषां पुत्रौ, महर्षे? भूमिं चन्द्रसूर्यौ इव आकाशं शोभयन्ति। आकारगत्याभ्याम् समानौ, वीर्यशालिनौ, काकपक्षधारिणौ, एषां सत्यम् श्रोतुम् इच्छामि। एवं महात्मनः जनकस्य वचनं श्रुत्वा, अपरिमेयः महर्षिः उवाच – “एतौ दशरथस्य पुत्रौ।” सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, निर्भयमागमनं, विशालादर्शनं, अहल्यादर्शनं, गौतमसंयोगं, धनुरुपरीक्षणं च, सर्वं विश्रामित्रः महात्मा जनकाय कथयामास। ततः विरामम् अकरोत्। शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकपञ्चाशत्-सर्गः आरभ्यते। विश्रामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, शतानन्दः, दीप्ततपाः, रोमाञ्चितः अभवत्। गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः शतानन्दः, तपसा दीप्तिमान्, रामं दृष्ट्वा विस्मयमग्नः अभवत्। तौ राजपुत्रौ सुखासीनौ दृष्ट्वा, शतानन्दः महर्षिं विश्रामित्रं उवाच – “ऋषिसिंह, मम माता, दीर्घतपसा, राजपुत्रस्य पुरतः प्रकटिता वा?” “मम माता, महातेजस्विनी, रामाय सर्वभूतपूजां वन्यैः दत्तवती वा?” “यद् पुरा घटितम्, देवेन क्लेशितं, तत् रामाय उक्तं वा?” “कौशिक, मम माता, ऋषिपत्नीसर्वश्रेष्ठा, रामदर्शनानन्तरम् गुरुणा सह संयोगिता वा?” “कौशिकपुत्र, मम गुरुः, महात्मा रामं पूजितवान् वा?” “कौशिकपुत्र, मम गुरुः, प्रसन्नचित्तः, रामस्य आगमनात् सम्मानं प्राप्तवान् वा?” एवं शतानन्दस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्रामित्रः, वाक्यकुशलः, प्रत्युवाच – “ऋषिसर्वश्रेष्ठ, मया किमपि न अवशिष्टम्; पत्नी ऋषिणा सह पुनः संयोगिता, रेणुकायाः भर्गवेन यथा।” विश्रामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, शतानन्दः, महातेजाः, रामं प्रति उवाच – “स्वागतं ते, पुरुषश्रेष्ठ! सौभाग्येन त्वं प्राप्तः, राघव, अजेयेन महर्षिणा विश्रामित्रेण नीतः।” “विश्रामित्रः अपरिमेयतेजाः ब्रह्मर्षिः, तपसा प्राप्तः, तस्य परमं पदं अहं जानामि।” “राम, त्वत्तो धन्यः पृथिव्यां न अस्ति; कौशिकपुत्रः, महातपस्वी, तव रक्षकः। शृणु, यथाशक्ति यथातथ्यं, महर्षेः कौशिकस्य चरितं कथयामि।” सः धर्मात्मा राजा, शत्रुसूदनः, दीर्घकालं धर्मविद्, ज्ञानसम्पन्नः, प्रजाहितनिष्ठः। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम राजा अभवत्; कुशस्य पुत्रः महाबलः, परमधर्मात्मा कुशनाभः। कुशनाभस्य पुत्रः गाधिः, गाधेः पुत्रः विश्रामित्रः, महर्षिः दीप्तिमान्। विश्रामित्रः महाबलः, महातेजाः, सहस्रवर्षाणि भूमिं शासितवान्। कदाचित्, स महातेजाः राजा, सेनां समन्यस्य, स्वदलेन परिवृतः, भूमिं विचचार। नगराणि, राज्यानि, नदीन्, पर्वतान्, आश्रमान् च भ्रमन्, एकस्मिन् आश्रमे आगच्छत्। सः वसिष्ठस्य आश्रमम् आगच्छत्, बहुविधपुष्पलतावृक्षैः शोभितम्, नानापशुयुक्तम्, सिद्धगन्धर्वचारणैर्युक्तम्। देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभितम्, मृगशान्तिपूर्णम्, द्विजगणोपसितम्। ब्रह्मर्षिसमूहैः आकुलम्, देवर्षिसंघैः सेवितम्, महात्मनः तपसा दीप्ताः अग्निवत् निवसन्ति। सदा ब्रह्मवत् ऋषिसमूहैः पूर्णम्, केचित् जलाहाराः, केचित् वाय्वाहाराः, केचित् पत्राहाराः। फलमूलाहारिणः, संयतात्मानः, जितदोषेन्द्रियाः, वलखिल्याः, जपयज्ञनिष्ठाः तत्र स्थिताः। एवं श्रीरामायणस्य बालकाण्डे महर्षेः आगमनं, रामलक्ष्मणयोः परिचयः, विश्रामित्रस्य चरितं च, अद्भुतं, भक्तिपूर्वकं, जनकशतानन्दयोः संवादेन, रम्यतया प्रकटितम्।