रात्रौ चन्द्रमा तमसा रहितः कृष्णारुणमण्डलैः करैः संसारस्य विनाशायोत्थित इव जनान् पीडयन् दृष्टः। लक्ष्मण, स्फटिकसन्निभे सूर्ये लघु तीक्ष्णं पापरक्तमण्डलं दृश्यते, नीलचिह्नं च प्रकटितम्। महतीनां धूलिराशीनां वेगेन तारागणः छन्नः, लक्ष्मण, पश्य, एते लिङ्गानि लोकक्षयस्य सूचयन्ति। काकाः श्येनाः गृध्राश्च नीचैः पतन्ति, कुक्कुटशब्दैः भीषणैः क्रन्दन्ति शृगालाः, अशुभानि संकेतयन्ति। भूमिः पर्वतशूलखड्गैः वानरराक्षसदेहैः च मांसशोणितपङ्कैः आवृता भविष्यति। तस्मात् अद्यैव वयम् सर्वैः वानरैः परिवृत्य शीघ्रं रावणस्य दुर्गमां पुरीं प्रति प्रस्थितुं यत्नयामः। इत्युक्त्वा रामः धनुर्धरः रणभीषणः लङ्काम् अभिमुखः अग्रे अग्रे प्रस्थितवान्। विभीषणेन सुग्रीवेण च सह सर्वे वानरश्रेष्ठाः शत्रुनाशे धृतचित्ताः गर्जन्तः प्रस्थिताः। वानराणां शौर्यकर्मसु चेष्टासु च रघुसूनुः रामः परमं हृष्टिम् अवाप। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र राज्ञा विन्यस्तं वीरसमूहं शुभनक्षत्रैः विभूषितं शरदिन्दुसंप्रभमिव बभासे। तेन सागरतेजसा सेनाराशिना पीडिता पृथ्वी घोरं कम्पमाना बिभेति स्म। तदा लङ्कायां वासिनः वनचराः भीषणमृदंगदुन्दुभिनिनादं श्रुत्वा रोमाञ्चिताः अभवन्। वानरयूथपाः तेन शब्देन प्रमोदिताः, तं न सहन्तः स्वगर्जितैः अधिकं शब्दयन्ति स्म। राक्षसाः अपि वानराणां मेघनिनादोपमं गर्जनं श्रुत्वा कम्पितचित्ताः। रामः दशरथात्मजः विविधध्वजपताकाभिः भूषितां लङ्कां दृष्ट्वा, सीतां स्मरन्, मनसा विक्लवः बभूव। अत्र सा मृगनयना सीता रावणेन पीडिता, रोहिणीव रक्तग्रहग्रस्तेव, वर्तते। दीर्घं श्वसन्, लक्ष्मणं निरीक्ष्य, रामः स्वयमुपयुक्तं कालोचितं वाक्यं अब्रवीत्—"पश्य लक्ष्मण, लङ्का गगने रचितेव दृश्यते, मनसैव विश्वकर्मणा निर्मितेव, पर्वताग्रे स्थित्वा।" लङ्का बहुप्रासादयुक्ता, पुरा निर्मिता, विष्णोः वैकुण्ठमिव, श्वेतमेघैः आच्छादिता। सैव पुष्पितवनैः चित्ररथमिव शोभते, विविधपक्षिणां कलरवैः रम्या, फलं पुष्पं च बहुलं वहन्ती। पश्य, तत्र मदोन्मत्तपक्षिणः भ्रमराः च कुसुमितेषु वृक्षेषु स्थिताः, कोकिलानां कलरवः, सौम्यः पुण्यगन्धवायुः च वाति। एवं दशरथात्मजः रामः लक्ष्मणाय उक्त्वा, सैन्यं शास्त्रविधिना विभागयामास। अग्रे वीर्यवानङ्गदः नीलसहितः वानरसैन्यस्य अग्रभागे दुरजयः स्थितः। दक्षिणपार्श्वे वानरयूथानां मध्ये वानरश्रेष्ठः ऋषभः स्थितः। वामपार्श्वे गजवद्वेगसम्पन्नः गन्धमादनः स्थितः। अहं तु लक्ष्मणेन जाम्बवता सुशेणेन वेगदर्शिना च सह मध्ये स्थित्वा रक्षां करोमि। त्रयः ऋक्षवराः मध्ये, वानरराजः च सैन्यपृष्ठे, वारिधिपतिवत् दीप्तिमान्, रक्षां कुर्वन्ति। एवं महाबलिभिः वानरैः रक्षितं सुव्यूहितं सैन्यं मेघसमूहैः छन्नमिव व्योम शोभते। वानराः पर्वतशृङ्गाणि महावृक्षांश्च गृहित्वा युद्धे लङ्कां विदारयितुं प्रवृत्ताः। सर्वे वानरश्रेष्ठाः मनसि निश्चितवन्तः—"वयं शृङ्गैर्वा हस्तैर्वा लङ्कां विध्वंसयिष्यामः" इति। तदा रामः सुग्रीवाय प्रोवाच—"सैन्यं सुव्यूहितम्; अयं शुको मुञ्च्यताम्।" रामस्य वचनं श्रुत्वा बलवान् वानरराजः तं दूतं शुकं रामाज्ञया मुमोच। रावणः हास्यपूर्वकं शुकं प्राह—"कुतस्ते पक्षौ शुक्लौ, किं पक्षच्छिन्न इव दृश्यसे?" तस्य बहुधाचित्तानां वशे न गतोऽसि किल? तदा तेन भीतस्स राजा प्रेरितः, तं राक्षसेन्द्रं प्रत्युवाच। "समुद्रस्य उत्तरतीरे अहम् तव सन्देशं यथावत् शान्तया वाचा अवोचम्। किं तु क्रुद्धैः वानरैः दृष्टमात्रः उत्पत्याहम् गृहीतः, तैः पाणिभिः ताडितः। तत्र न संवादः शक्यः, न च पृच्छा; स्वभावतः वानराः क्रुद्धा उग्राश्च।" "सः रामः सुग्रीवसहितः, यो विराधकबन्धखरारिनाशकः, सीतागृहं प्राप्तः। सेतुं निर्माय सागरं तीर्त्वा समस्तराक्षसान् अपास्य, राघवः धनुष्पाणिः अत्र स्थितः।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः।