सर्वत्र वन्यजन्तवः पक्षिणश्च दुःखिताः शोकपूर्णैः स्वरैः सूर्याय अभिमुखं विलपन्ति, भीमं भयम् उत्पादयन्ति। रात्रौ चन्द्रमा निर्लिप्तः, तस्य किरणैः पीडयन्, कृष्णरक्तान्तः दृश्यते, लोकविनाशायैवोत्थितः इव। निर्मले सूर्ये लघु, कटु, अशुभं रक्तं प्रभामण्डलं दृष्ट्वा, लक्ष्मण, नीलचिह्नं च प्रकटितम्। महतीनां धूलिसमूहैः ताराः आच्छादिताः; लक्ष्मण, इदं जगदन्तायैव सूचनं इति पश्य। काकाः, श्येनाः, गृध्राः च नीचैः उड्डयन्ति, शृगालाः अशुभैः भीषणैः स्वरैः गर्जन्ति। भूमिः पर्वतैः, शूलैः, तलवारैः, वानरराक्षसशरीरैः च आच्छादिता भविष्यति, मांसरक्तमृदायाः घनत्वेन। अतः, सर्ववानरैः परिवृत्य, अद्यैव त्वरितं रावणस्य दुर्गमं नगरे अभिगच्छामः। एवं उक्त्वा, धनुर्धरः रणभीषणा रामः लङ्कां प्रति अग्रे स्थित्वा प्रस्थितः। विभीषणसुग्रीवसहिताः सर्वे प्रमुखवानराः गर्जन्तः, स्थिरशत्रूनां विनाशाय उद्युक्ताः। रामस्य सुखार्थं, रघुनन्दनः वानराणां वीर्यकर्मणां प्रयासैः महत् तुष्टिं प्राप्तवान्। श्रीवाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः श्राव्यः। तदानीं नृपतेः द्वारा विन्यस्तः वीरसमूहः शरदपूर्णचन्द्ररात्रिरिव शुभताराभिः शोभायमानः। भूमिः तद्वीरसमूहस्य समुद्रदीप्त्याः भारात् भीषणा कम्पिता। ततः लङ्कावासिनः वनचराः नगरे नगारे डुण्डुभीनां मृदङ्गानां च निनादं श्रुत्वा रोमाञ्चिताः। तेन निनादेन वानरश्रेष्ठाः हृष्टाः अभवत्; तं निनादं न सहन्तः, अधिकं गर्जन्ति स्म। राक्षसाः अपि वानराणां गर्जनं गर्जन्ति, आकाशे गर्वितमेघानां निनादमिव। रामः दशरथनन्दनः विविधध्वजपताकाभिः शोभितां लङ्कां दृष्ट्वा, सीतायाः चिन्तया व्याकुलहृदयः अभवत्। अत्र सा मृगनयना सीता रावणेन पीडिता, रोहिण्याः रक्तमङ्गलेन आपत्तमिव। दीर्घोष्णं श्वासं कृत्वा लक्ष्मणं निरीक्ष्य, वीरः समयानुरूपं स्वयम् उक्तवान्। लक्ष्मण, पश्य, लङ्का आकाशे चित्रितेव, केवलमानसार्थं विश्वकर्मणा निर्मिता इव पर्वते स्थित्वा। लङ्का बहुप्रासादयुक्ता प्राचीनकाले निर्मिता, विष्णोः दिव्यधाममिव, धूम्रमेघैः आच्छादिता। लङ्का पुष्पवनैः शोभिता, चित्ररथवनेन तुल्या, विविधपक्षिणां निनादैः, रम्यफलपुष्पैः समृद्धा। पश्य, मदोत्कटपक्षिणः, मधुकरीणां गुच्छाः, कोकिलवनानि, मृदुशुभवायुः च प्रवहति। एवं दशरथनन्दनः रामः लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, शास्त्रानुसारं सेनायाः विभागं कृतवान्। शूरः अंगदः नीलसहितः वानरसेनायाः अग्रे बलपूर्वकं स्थित्वा, अजितः अभवत्। वानरसेनायाः दक्षिणपार्श्वे वानरसमूहैः परिवृतः ऋषभः स्थितः। गन्धमदनः जङ्गलेन तुल्यः, अविजेयः, वामपार्श्वे स्थितः। अहं स्वयम् लक्ष्मण, जाम्बवान्, सुशेण, वेगदर्शिवानरः च मध्ये जाग्रतः स्थिताः। ते त्रयः महानुभावः ऋक्षराजानः मध्ये रक्षन्तु, वानरराजः सेनायाः पश्चात् भागं रक्षतु, जलाधिप इव तेजसा आवृतः। सा सेना, महाबलवानरैः रक्षितः, महाव्यूहान्यायेन विन्यस्तः, मेघसमूहैः आकाशमिव शोभायमानः। पर्वतशिखराणि, महावृक्षांश्च गृहीत्वा वानराः युद्धाय लङ्कां प्रति त्वरिताः। सर्वे प्रमुखवानराः मनसि निश्चयम् कृतवन्तः—शिखरैः वा, हस्तैः वा, लङ्कां विध्वंसयिष्यामः। ततः महातेजाः रामः सुग्रीवमिदं उवाच—सेनाः विन्यस्ताः; अयं शुकः मुक्तः भवतु। रामस्य वचनं श्रुत्वा, बलवान् वानरराजः तं दूतं शुकं रामाज्ञया मुक्तवान्। रावणः हसन् शुकं उवाच—तव पक्षौ श्वेतौ, किं तव पक्षौ लूनाविव दृश्यते? नूनं त्वं तेषां बहुधियः वशं न गतोऽसि? तदा भीतः तेन नृपतेः प्रेरितः, राक्षसश्रेष्ठं प्रति शुकः इदं प्रत्युवाच। समुद्रस्य उत्तरतीरे तव संदेशं यथावत्, मृदुं प्रियं च, यथाज्ञं उक्तवान्। किंतु क्रुद्धवानरैः दृष्टः, तत्क्षणात् उत्पत्य, गृहीतः, तैः मुष्टिभिः ताडितः। तत्र तैः सह संवादः न शक्यः, न च प्रश्नः; वानराः स्वभावतः क्रोधिनः, उग्राः च। स रामः, सुग्रीवसहितः, विराधं कबन्धं खरं च हत्वा, सीतायाः निवासं प्राप्तः।