सन्ध्या तदा रक्तचन्दनवर्णा, सूर्यस्य प्रज्वलितात् तेजसा ज्वलन्तमण्डलं पतति स्म। सर्वत्र वन्यपशवः पक्षिणश्च संतप्ताः, दुःखार्तस्वरेण सूर्याय विलपन्ति, भयम् उत्पादयन्तः। रात्रौ चन्द्रमाः न प्रकाशते, किन्तु तस्य किरणैः क्लिश्यन्ति जनाः; तस्य च छाया कृष्णारक्तवर्णा, इव लोकराक्षाय समुत्थितः। स्फुटसूर्यस्य च समन्तात् लघु, कठोरम्, अशुभम्, रक्तं च प्रभामण्डलम् दृश्यते, लक्ष्मण, नीलचिह्नेन सह। महतीनां धूलिपटलानां संहत्या नक्षत्राणि तिरस्कृतानि; पश्य लक्ष्मण, एते लिङ्गानि लोकक्षयस्य सूचयन्ति। काकाः श्येनाः गृध्राश्च नीचैः पतन्ति, शृगालाश्च अशुभैः भीषणस्वरैः नर्दन्ति। भूमिः पर्वतैः, शूलैः, खड्गैः, वानरराक्षसशरीरैश्च आवृताभविष्यति, मांसरुधिरपङ्केन समाकीर्णा। अद्यैव सर्ववानरैः परिवृताः शीघ्रं तां रावणपालितां दुर्गां पुरीं प्रति गच्छामः। एवं उक्त्वा रामः धनुष्पाणिः रणभीषणः, लङ्कां प्रति अग्रतः प्रस्थितवान्। विभीषणेन सुग्रीवेण च सह, सर्वे वानरश्रेष्ठाः गर्जन्तः, स्थिरशत्रुविनाशाय प्रस्थिताः। रामस्य प्रियार्थं तेषां वानराणां पराक्रमकृत्यैः स रघुनन्दनः परमं प्रहृष्टः। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः श्रूयताम्। राज्ञा विन्यस्तः स वीरसंघः शरदिन्दुसमप्रभः शुभनक्षत्रैः अलङ्कृतः शोभते स्म। तेन महता सेनासमूहेन समुद्रतेजसा भूमिः कम्पिता, भीता चाभवत्। तदा लङ्कायां वानराणां काननवासिनः दुन्दुभिध्वनिं मृदङ्गघोषं च श्रुतवन्तः, रोमाञ्चजनकं महनादमपि। तेन शब्देन वानरयूथपाः प्रमुदिताः, तं सोढुं न शक्ता अतिविशिष्टेन नादेन पुनः ननदुः। राक्षसाश्च वानराणां गर्जितं नभसि महाघनगर्जितोपमं श्रुतवन्तः। दशरथात्मजः रामः लङ्कां नानाविधध्वजपताकाभिः विभूषितां दृष्ट्वा, सीतां चिन्तयन्न् उद्विग्नचित्तः अभवत्। अत्र सा मृगाक्षी रावणेन पीडिता, रोहिणीव रक्तग्रहग्रस्तेव। दीर्घोष्णं निश्वस्य लक्ष्मणं निरीक्ष्य, वीरः रामः स्वयमनुकूलं समयोचितं वाक्यम् उक्तवान्। पश्य लक्ष्मण, लङ्का इव नभसि रचितेव, मनसः केवलं विश्वकर्मणा निर्मितेव, पर्वताग्रे स्थित्वा शोभते। नानाप्रासादयुक्ता सा लङ्का, पुरा निर्मिता, विष्णोः स्वगृहमिव, धूम्रमेघैः संवृता। पुष्पितवनैः लङ्का चित्ररथोपमा, नानापक्षिस्वरैः रम्या, फलपुष्पसमृद्धा च। मदोत्कटपक्षिणः भ्रमराश्च तत्र, कोकिलाकीर्णानि काननानि, सौम्यः शुभगन्धवायुः वाति च। एवं दशरथात्मजः रामः लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, सेनायाः शास्त्रविहितं विभागं चकार। बलवान् अङ्गदः नीलसहितः वानरबलस्य अग्रे दुरासदः स्थितः। वानराणां दक्षिणे पार्श्वे, वानरसमूहैः परिवृतः ऋषभो नाम वानरः स्थितः। गन्धमादनः शीघ्रः दुरासदः, वानरबलस्य वामे पार्श्वे स्थितः। अहं स्वयम् लक्ष्मणेन, जाम्बवता, सुषेणेन, वेगदर्शिना च वानरेण सह मध्ये स्थित्वा जागरूकः भविष्यामि। त्रयः महात्मानः ऋक्षराजाः मध्ये रक्षन्तु, वानरेन्द्रः च सेनायाः पृष्ठे, जलाधिप इव तेजसा आवृतः, स्थितः। सा सेना महती सुविन्यस्ता, महाबलवानरैः रक्षिता, मेघसमूहेन आच्छन्नं नभ इव शोभते। पर्वतशिखराणि महावृक्षांश्च गृहीत्वा, वानराः लङ्कां प्रति युद्धोत्सुकाः अभ्यगच्छन्। सर्वे वानरश्रेष्ठाः मनसि निश्चितवन्तः—शिखरैः वा पाणिभिः वा लङ्कां भिनद्मः इति। ततः तेजस्वी रामः सुग्रीवम् उक्तवान्—"सेनाः सुविन्यस्ताः, अयं शुको मोक्यताम्" इति। रामवचनात् महाबलवान् वानरेन्द्रः तं शुकदूतं मुक्तवान्। रावणः हसित्वा शुकं प्रति उवाच—"किं ते पक्षौ शुक्लौ, पक्षच्छिन्न इव च दृश्यसे?" नूनं न तैः बहुधीयसाम् अधीनः अभवः? तदा स राजा भीतं तम् प्रेरयन्, स शुकः राक्षसेश्वरं प्रति इदं वचनम् उक्तवान्। "समुद्रस्य उत्तरतीरे, यथाशासनं तव सन्देशं सौम्यया वाचा उक्तवान्।" "किन्तु तान् क्रुद्धवानरान् दृष्ट्वा, अहम् आकाशं प्रतिपत्य, तैः गृहीतः, पाणिभिः ताडितः कष्टं प्रपीडितश्च।" "न तत्र संवादः शक्यः, न च प्रश्नः; स्वभावतः राक्षसाधिप, वानराः क्रूराः चण्डाश्च।" एवं सन्दर्भे रामलक्ष्मणादयः वानरबलसमेताः, लङ्कायाः पुरः स्थित्वा, युद्धाय संकल्पिताः, रावणस्य दूतं शुकं मुक्तवन्तः, च राक्षसेन्द्रः तस्य दूतस्य दशां पृष्टवान्।