नलस्य सेतुना वानरसेना समुद्रम् अतीत्य तटस्थले रम्ये मूलफलजलसमृद्धे राज्ञः कृते समाविष्टा। तत्र रामस्य अद्भुतं दुष्करं कर्म दृष्ट्वा देवाः सिद्धाश्चारणैः सह महर्षिभिः सहसा रामं समुपेत्य शुभैः जलैः पृथक् अभिषिच्य तम् पूजितवन्तः। तं पुरुषश्रेष्ठं रामं "शत्रून् विजयी, भूमिं समुद्रपर्यन्तां चिरकालं शासि" इत्यादिभिः शुभैः वाक्यैः सम्मानितवन्तः। अथ श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र लक्ष्मणस्य अग्रजः, शाकुन्तिकः, सुमित्रं आलिङ्ग्य, निमित्तानि दृष्ट्वा इदं वचनं उवाच— "वनात् शीतलम् जलम् फलानि च गृह्य, सेनां विभजाम, सम्यक् व्यूहं स्थापयाम, हे लक्ष्मण। भयङ्करं महाभयं लोकनाशकरीं महावधं वानरमहिषी राक्षसेषु च आगच्छन्ती पश्यामि। वायवः कुपिताः, भूमिः कम्पते, पर्वतशिखराणि कम्पन्ते, महावृक्षाः पतन्ति। मेघाः गर्जन्तः, मांसभक्षिणः इव, रक्तमिश्रं जलम् वर्षन्ति। सन्ध्या रक्तसन्दलमिव, सूर्यस्य ज्वलनमण्डलम् पतति। सर्वत्र मृगपक्षिणः शोकाकुलाः सूर्यं प्रति विलपन्ति, भयम् जनयन्ति। चन्द्रः रात्रौ प्रकाशहीनः, किरणैः पीडयति, कालेः नाशाय उत्पन्न इव कृष्णरक्तमण्डलः। सूर्यस्य स्फुटे रक्तमण्डलम्, नीलचिह्नम् अपि दृश्यते, हे लक्ष्मण। महाधूलिपुञ्जेन ताराः व्याप्ताः, लोकनाशस्य सूचकानि। काकगृध्रश्वा नीचगतिः, शृगालाः भीषणस्वरेण व्याघ्रन्ति। भूमिः पर्वतैः, शूलैः, खड्गैः, वानरराक्षसशरीरैः, मांसरक्तमिश्रेण कर्दमेन आच्छादिता भविष्यति। तस्मात् अद्यैव सर्ववानरैः परिवृत्य, रावणस्य दुर्गं लङ्कां शीघ्रं आक्रमाम।" एवं उक्त्वा धनुरधरः रणभीषणः रामः लङ्काप्रति अग्रतः प्रस्थितः। विभीषणसुग्रीवसहिताः सर्वे वानरश्रेष्ठाः गर्जन्तः शत्रुनाशाय प्रययुः। रामस्य सुखार्थं वानराणां वीर्यकृत्यैः रघुनन्दनः सन्तुष्टः अभवत्। श्रीमत् वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र राज्ञा विन्यस्तः वीरसमूहः शरद्पूर्णचन्द्ररात्रिवत् शुभनक्षत्रैः शोभितः। तद् सेनासमूहम् समुद्रप्रभायुक्तम् भूमिं कम्पयन् भयम् जनयन्। लङ्कावासिनः वनचराः नगरे नगारेण डुण्डुभिदम्शब्दं श्रुत्वा रोमाञ्चिताः अभवत्। तेन शब्देन वानरपतयः हृष्टाः, तं सहनं अशक्नुवन्तः गर्जनं अधिकं अकुर्वन्। राक्षसाः अपि वानरगर्जनम् आकाशे मेघनादवत् श्रुत्वा। लङ्कां विविधध्वजपताकाभिः शोभितां दृष्ट्वा रामः दशरथात्मजः सीतां चिन्तयन् विषण्णहृदयः अभवत्। "इयं मृगनयना सीता रावणेन बाधिता, रोहिण्याः कुजेन इव पीडिता।" दीर्घोष्णश्वासं कृत्वा लक्ष्मणम् आलोक्य रामः स्वकालसङ्गतानि वचनानि उवाच— "पश्य लक्ष्मण, लङ्का आकाशे रचितेव, विश्वकर्मणा केवलं मनस्यैव निर्मितेव, पर्वताग्रे स्थितिवान्। लङ्का बहुप्रासादयुक्ता पुरा निर्मिता, विष्णोः दिव्यधामवद्, श्वेतमेघैः गुप्ता। लङ्का पुष्पितवनैः चित्ररथस्य सदृशी, विविधपक्षिणः रम्यफलपुष्पसमृद्धा। मदोत्कटपक्षिणः मधुकृतः, कुसुमान्वितवनानि, कोकिलैः कूजितानि, सुखशीतलवायुः वाति।" एवं दशरथात्मजा रामः लक्ष्मणम् उक्त्वा, शास्त्रविधिना सेनां विभज्य व्यूहम् स्थापयत्। अङ्गदः नीलसहितः वानरसेनायाः अग्रे दुर्योध्यः स्थितः। दक्षिणपार्श्वे वानरसमूहपरिवृतः ऋषभो वानरः स्थितः। वामपार्श्वे गन्धमदनः वनगजसदृशः अजेयः स्थितः। अहं लक्ष्मणजाम्बवान्सुषेणश्च वेगदर्शिसहितः मध्ये सतर्कः स्थितः। त्रीणि ऋक्षश्रेष्ठाः मध्ये रक्षन्तु, वानरराजः सेनायाः पश्चात् जलाधिपवत् तेजसा आवृतः रक्षतु। सा सेना महाव्यूहयुक्ता महावानरैः रक्षिता आकाशे मेघपुञ्जैः आच्छादिता इव शोभाम् अवाप्ता।