वानरश्रेष्ठाः, इन्द्रध्वजसमानान् मूलविहीनान् मूलयुक्तांश्च दारून् समुत्पाट्य, तान् स्वबलस्य वेगेन वहन्ति स्म। ततः सर्वतः तालनारिकेलवेतसकरिरबकुलनिम्बादिवृक्षान् संगृह्य, बलिनः वानराः तान् समुद्रतीरे संनयन्ति स्म। महाबलिनः स्थूलशरीराः वानराः गजसमांशिलाश्च गिरिशिखराणि च यन्त्रैः समुत्पाट्य वहन्ति स्म। यदा गिरयः समुद्रे क्षिप्ताः, तदा जलम् आकस्मात् व्याकुलीकृत्य आकाशमुत्सर्पति स्म, पुनः च तत्रैव प्रतिपतति स्म। गिरिपातनसमये सर्वत्र पतिते जलनिधिः सम्प्रकुपितः अभवत्; अन्ये तु योजनशतविस्तीर्णं मापकसूत्रम् आदाय समुद्रतीरे विस्तारयन्ति स्म। तस्मिन् सरितां पतौ मध्ये नलः महाप्रतापी सेतुम् आरभ्य निर्मातुम् आरब्धवान्; तत्र वानराः प्रचण्डकर्मणि प्रवृत्ताः आसन्। केचन दण्डान् आदाय विचरन्ति स्म, अन्ये विचिन्वन्ति स्म; शतानि वानराणां रामाज्ञां पालयन्तः यथोक्तं कर्म कुर्वन्ति स्म। वानराः पुष्पिताग्रवृक्षैः, तृणकाष्ठवृक्षैश्च, मेघगिरिसदृशैश्च द्रुमैः सेतुम् निर्मितवन्तः। गिरिसमाः शिलाः गिरिशिखराणि च त्वरया राक्षससदृशैः वानरैः वह्यमानानि दृष्टानि। यदा शिलागिरयः समुद्रे पतन्ति स्म, तदा तस्मिन् महोदधौ घोरः शब्दः समुत्पन्नः। प्रथमदिने हृष्टाः नागसमाः शीघ्रगामिनः वानराः चतुर्दश योजनानि सेतुम् अकुर्वन्। द्वितीयदिने महाबलिनः स्थूलशरीराः वानराः विंशति योजनानि शीघ्रं निर्मितवन्तः। तृतीयदिने महान् कायः शीघ्रकर्मी वानरः एकविंशति योजनानि सेतुम् अकुर्वन्। चतुर्थदिने शीघ्रबलिनः द्वाविंशति योजनानि सेतुम् अकुर्वन्। पञ्चमेऽह्नि त्वरया वानराः त्रयोविंशति योजनानि सेतुम् समाप्य सुवेलं प्राप्तवन्तः। सः विश्रुतः वानरश्रेष्ठः विश्वकर्मसुतः महाबलः नलः पितुः सदृशं सेतुम् समुद्रे निर्मितवान्। सः रम्यः शोभनः नलनिर्मितः सेतुः मकरालये समुद्रे स्वातिपथवत् आकाशे विराजते स्म। तदा देवाः गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिः सह, तं अद्भुतं दृष्टुम् आकाशे स्थितवन्तः। देवगन्धर्वाः तं नलसेतुम् अपश्यन्, यः दशयोजनविस्तीर्णः शतयोजनदीर्घः, सुदुष्करः च। वानराः प्लवमानाः, तरन्तः, नर्दन्तश्च, तं अद्भुतं, अकल्पनीयम्, भयानकं च सेतुम् अपश्यन्, यः रोमाञ्चं जनयति स्म। सर्वे प्राणीणि तेषां सहस्रकोटिवानराणां समुद्रे सेतुनिर्माणं दृष्टवन्तः। यदा वानराः सेतुम् निर्मायन्ति स्म, तदा ते महाबलिनः समुद्रस्य पारं गच्छन्ति स्म; सः सेतुः विस्तीर्णः, सुसंस्कृतः, शोभनः, दृढः च आसीत्। सः महाः सेतुः समुद्रे रेखावत् विराजमानः आसीत्; तदा समुद्रपारे विभीषणः गदापाणिः स्थितवान्। सः मन्त्रिभिः सह शत्रुघ्नः तत्र स्थितः; तदा सुग्रीवः रामं सत्यवीर्यं वाक्यम् अब्रवीत्— "हनूमान् त्वां वाहयतु, लक्ष्मणः अङ्गदं आरोहतु; एषः महोदधिः मकरालयः अस्माकं पुरतः, वीर। एते द्वौ वानरौ आकाशे पतन्तौ भवतः वाहयिष्यतः; श्रीरामः लक्ष्मणेन सह सैन्यस्य अग्रे गमिष्यति।" धर्मात्मा रामः धनुः आदाय सुग्रीवेण सह अग्रे प्रस्थितवान्; अन्ये मध्ये, केचन पार्श्वयोः वानराः गतवन्तः। केचन जले पतिताः, केचन तीरे प्राप्ताः; केचन आकाशे विहायसा विहायसा महापक्षिणः इव गतवन्तः। भीमनादेन, महाबलिनां वानरसेनायाः शब्दः समुद्रनिनादेन तिरस्कृतः, यदा सेतुम् अतिक्रम्य वानरसमूहः पारं गतः। वानरसेना नलसेतुना समुद्रमतिक्रम्य तटे, मूलफलजलसम्पन्ने, राज्ञः कृते न्यवसत्। तं अद्भुतं, दुष्करं रामस्य कर्म दृष्ट्वा, देवाः सिद्धचरणैः सह शीघ्रं महर्षिभिः सह रामम् उपगम्य, पृथक् पुण्यतोयैः अभिषिञ्चन्। "शत्रून्हि जेष्यसि, राजन्, समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं चिरकालं पालय" इति, तं नरश्रेष्ठं रामं शुभैः वाक्यैः सत्कृतवन्तः। शृणु अधुना श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः। तत्र लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, शाकुन्तिकः, सुमित्रानन्दनम् आलिङ्ग्य, इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "शीतलं जलं फलानि च वने गृह्य, एतां महतीं सेनां विभाग्य, व्यूहं कुरु, लक्ष्मण। अहम् अपि भयं पश्यामि, यत् लोकनाशनं, महावानरऋक्षराक्षसाणां घोरं वधं जनयिष्यति।" "वाताः कुपिताः, पृथिवी कम्पते, गिरिशृङ्गाणि च कम्पन्ते, महावृक्षाः पतन्ति। मेघाः क्रूरनिनादाः, मांसभक्ष्यसदृशाः, रक्तमिश्रैः बिन्दुभिः वर्षन्ति।" "सन्ध्या रक्तवर्णा, रक्तचन्दनसदृशी; सूर्यस्य ज्वलनमण्डलम् अपतति। सर्वत्र व्याकुलाः मृगपक्षिणः, दुःखितस्वरेण, सूर्याभिमुखं क्रोशन्ति, महद्भयं जनयन्ति।