सागरस्य तटे महाबलिनः कपयः बिल्वैः सप्तपर्णैः पुष्पितैः कर्णिकारैः आम्रैः अशोकैश्च समुद्रं पूरयामासुः। तेषां श्रेष्ठाः कपयः, मूलयुक्तान् अमूलकांश्च द्रुमानिन्द्रध्वजसदृशानुत्पाट्य समुद्धृत्य वहन्ति स्म। ततः सर्वतः तालान् दाडिमशाखान् नारिकेलान् विभीतकान् करीरान् बकुलान् निम्बांश्च संग्रह्य समुपाजग्मुः। ते महाबलिनः महाकायाः कपयः गजसमांशिलान् पर्वतानिव च यन्त्रैः उद्धृत्य वहन्ति स्म। पर्वतेषु क्षिप्तेषु सलिलं सहसा व्याकुलम् अभवत्, आकाशमुत्पत्य पुनः पतितं सम्यक् प्रसीदति स्म। पतितेषु सर्वत्र सागरः कम्पितः, अन्ये तु शतयोजनपरिमितान् सूत्रान् प्रसार्य मापनकर्म चक्रुः। तदा नलः सागरनदीपतौ मध्ये महत् सेतुं निर्माय, कपयः घोरकर्मणि प्रवृत्ताः सेतुं निर्मिमुः। केचन दण्डान् आदाय स्थिताः, अन्ये विचिन्वन्तः, शतानि कपीनां रामाज्ञया तत्र यथोक्तं कर्म अकुर्वन्। ते कपयः पुष्पशिरस्कान् द्रुमान् तृणैः काष्ठैः मेघपर्वतसदृशैश्च द्रुमैः सेतुं निर्मितवन्तः। पर्वतसदृशान् शिलाश्च शिखराणि च द्रुतं राक्षससदृशैः कपिभिः वह्यमानानि दृश्यन्ते स्म। शिलापर्वतानां पतने महती शब्दमाला तस्मिन्महान् सागरे समुत्पन्ना। प्रथमे दिने हृष्टाः गजसदृशगामिनः कपयः चतुर्दश योजनानि सेतुं निर्मितवन्तः। द्वितीयदिने च महाकायाः वेगेन विंशति योजनानि निर्मितवन्तः। तृतीयदिने अपि महाकायाः शीघ्रगामिनः एकविंशति योजनानि सागरे निर्मितवन्तः। चतुर्थदिने तु शीघ्रबलिनः द्वाविंशति योजनानि सेतुं निर्मितवन्तः। पञ्चमे दिने कपयः शीघ्रकर्मिणः त्रयोविंशति योजनानि पूर्णानि कृत्वा सुवेलं प्राप्तवन्तः। स विश्रुतः श्रेष्ठः कपिः विश्वकर्मतनयः नलः पितुर्दृष्टेन मार्गेण सागरस्योपरि सेतुं निर्मितवान्। स सागरमकरालये नलेन निर्मितः शोभनः शोभनः सेतुः स्वातिमार्ग इव व्योम्नि बभौ। तदा देवाः गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिश्च सहिताः तं अद्भुतदर्शनार्थं गगने स्थितवन्तः। देवगन्धर्वाः नलस्य सेतुं दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनदीर्घं दुष्करं दृष्टवन्तः। कपयः प्लवन्तः तर्जयन्तः गर्जन्तश्च तं अद्भुतं दुर्दर्शं भीमं रोमाञ्चनं सेतुं निरीक्ष्य विस्मिताः। सर्वे प्राणिनः तेषां कोटिसंख्यानां महाकपीनां सागरसेतुनिर्माणं दृष्टवन्तः। अथ सेतुनिर्माणे प्रवृत्ताः ते महाबलपराक्रमाः कपयः सागरपारं विस्तीर्णं दृढं सुविभक्तं शोभनं सेतुं निर्माय पारं प्राप्तवन्तः। स महाशोभनः सेतुः सागरे विभाति मध्यरेखा इव, तत्र सागरतीरे गदापाणिः विभीषणः स्थितः। स मन्त्रिभिः सह शत्रुनिग्रहाय स्थितः, तदा सुग्रीवः रामं वीर्यवन्तं प्रति वचनमब्रवीत्। "हनूमान् त्वां वाहयतु, लक्ष्मणश्च अङ्गदं आरोहतु; अयं हि महती सागरः मकरालयः पुरस्तात्, हे महाबाहो। एते द्वौ कपिवरौ आकाशगमनसमर्थौ भवतां वहिष्यतः, श्रीरामः लक्ष्मणेन सह सैन्यस्य अग्रे गच्छतु।" धर्मात्मा रामः धनुर्धरः सुग्रीवेण सह अग्रे प्रस्थितः, अन्ये मध्ये, केचन कपयः पार्श्वतः गतवन्तः। कश्चित् जलं पतितः, कश्चित् तीरं प्राप्तः, केचन व्योम्नि विहायसा विहगसदृशाः गतवन्तः। महतीनां कपीनां निनादेन सागरसमुदायस्य शब्दः व्याप्य, महाबलिनां कपीनां सेना सागरं तरन्ती समभवत्। कपिसेना नलसेतुना सागरं तीर्त्वा तटे मूलफलजलसम्पन्ने निविष्टा नृपाय। तदद्भुतं दुष्करं रामस्य कर्म दृष्ट्वा देवाः सिद्धचारणैः महर्षिभिः सह शीघ्रं राममुपेत्य पुण्यतोयैः पृथक् पृथक् अभिषिञ्चन्। "शत्रून् विजेषि, राजन्, अनन्तकालं समुद्रपर्यन्तां पृथ्वीं पालय" इति शुभैः वाक्यैः रामं नृपश्रेष्ठं पूजयन्ति स्म। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्ग आरभ्यते। तत्र रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, शकुनविदां श्रेष्ठः, प्रतिकूलशकुनान् दृष्ट्वा सौमित्रिं परिष्वज्य इदं वचनमुवाच— "शीतलं जलं फलानि च वनात् गृहीत्वा, एतां महतीं सेनां विभागयाम, व्यूहं स्थापयाम, हे लक्ष्मण। अहं पश्यामि भीषणं भयम्, यत् लोकविनाशनं, महाकपिवानरराक्षसानां घोरसंघर्षं।" "वाताः दुर्गन्धिनः वान्ति, भूमिः कम्पते, पर्वतशृङ्गाणि स्रंसन्ति, महावृक्षाश्च पतन्ति। मेघाः घोरस्वना मांसभक्षसदृशाः, क्रूरम् रक्तमिश्रं वर्षन्ति। सन्ध्या रक्तचन्दनसदृशी दीप्ताऽस्ति, तप्तसूर्यस्य मण्डलात् अग्निवलयः पतति।