हर्युत्तमाः सालयष्टिकाश्वकर्णधवबंसकुटजार्जुनतालतिलकतिनिशवृक्षैः समुद्रं पूरयामासुः। बिल्वसप्तपर्णसंपुष्पितकर्णिकाराम्राशोकवृक्षैः अपि ते समुद्रं पूरयन्ति स्म। वानरश्रेष्ठाः केचिदिन्द्रध्वजोपमानान् मूलिनामूलिनश्च वृक्षानुत्क्षिप्य वहन्ति स्म। ततः सर्वतः तालदाडिमशाखनारिकेलविभीतककरीरबकुलनिम्बवृक्षान् समाहृत्य समुद्रं पूरयन्ति स्म। ते विक्रान्ताः महाबलिनः महाकायाश्च गजसदृशान् शिलाखण्डान् पर्वतान् च बलात् उत्पाट्य यंत्रैः वहन्ति स्म। पर्वतान् क्षिप्यमाणेषु सलिलं सहसा व्याकुलं भूत्वा गगनमुत्क्षिप्य पुनः सम्यगवतीर्य तिष्ठति स्म। पतितेषु सर्वत्र ते जलधिं कम्पयन्तः केचन मापनसूत्राणि आदाय शतयोजनपरिमाणं विस्तीर्णं तान्युत्तानयन्ति स्म। नलः सागरनदीपतौ मध्ये महत्सेतुं निर्माय वानरैः सह भीषणं कर्म कृत्वा सेतुं निर्मिमीत। केचिद्दण्डानादाय विचिन्वन्ति स्म, केचित् सर्वतो विचरन्ति स्म; तत्र शतानि वानराणां रामाज्ञया यथोक्तं कर्म कुर्वन्ति स्म। ते पुष्पशिखरिणः द्रुमान् तृणकाष्ठवृक्षांश्च मेघगिरिसदृशान् आदाय सेतुं निर्मिमीत। पर्वतसदृशाश्च शिलाः पर्वतशिखराणि च राक्षसोपमैः वानरैः शीघ्रं वह्यमानानि दृश्यन्ते स्म। शिलापर्वतानां पतनकाले तस्मिन्महासमुद्रे भीमस्वनः समुत्पन्नः। प्रथमदिने हृष्टवनराः गजसदृशगात्राः शीघ्रगमिनः चतुर्दश योजनानि सेतुं निर्मिमीत। द्वितीयदिने महाकायबलिनः वानराः विंशतियोजनानि शीघ्रं निर्मिमीत। तृतीयदिने अपि महाकायाः त्वरिताः वानराः एकविंशतियोजनानि निर्मिमीत। चतुर्थदिने त्वरितबलिनः द्वाविंशतियोजनानि निर्मिमीत। पञ्चमदिने अपि वानराः शीघ्रं विंशतित्रयमेकं योजनानि निर्माय सुवेलं प्राप्तवन्तः। स विश्वकर्मसुतो महाबलिनलः पितुः सदृशं सेतुं सागरे निर्माय महाविभवेन विराजमानं चकार। स नलनिर्मितः सुन्दरः तेजस्वी सेतुर्मकरालये समुद्रे स्वातिमार्गवत् आकाशे शोभते स्म। तदा देवाः गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिः सह तं अद्भुतं दृष्टुमाकाशे स्थितवन्तः। देवगन्धर्वाः नलसेतुं दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनदूर्घं दुरापं दृष्टवन्तः। वानराः प्लवन्तः तर्जयन्तः गर्जन्तश्च तं अद्भुतं दुष्करं रोमाञ्चजनकं सेतुं दृष्टवन्तः। सर्वाणि भूतानि अनन्तसंख्यान् महाबलिनः वानरैः निर्मितं सागरसेतुं दृष्टवन्ति स्म। सेतुर्निर्माणे वानरबलिनः पारं विशालस्य सागरस्य समुपेत्य, स सेतुः विस्तीर्णः, सुसंपन्नः, शोभनः, स्थिरः च आसीत्। स महसेतुः समुद्रे विभक्तिरिव विराजते स्म। तदा सागरपारे गदापाणिः विभीषणः मन्त्रिभिः सह स्थितवान्। स शत्रुवधाय मन्त्रिभिः सह स्थित्वा, ततः सुग्रीवः रामं सत्यवीर्यं वाक्यमुवाच—"हनूमान् त्वां वाहयतु, लक्ष्मणश्च अङ्गदं आरोहतु; एष हि विस्तीर्णः मकरालयः सागरः अस्माकं पुरतः स्थितः। एते द्वौ वानरौ आकाशगमने समर्थौ भवतः वहिष्यतः; श्रीरामः लक्ष्मणेन सह सेनायाः अग्रतः यास्यति।" धर्मात्मा रामः धनुष्पाणिः सुग्रीवसहितः अग्रे गतवान्; अन्ये मध्ये, केचन पार्श्वयोः वानराः गतवन्तः। केचित् जलं पतिताः, केचित् तीरे प्राप्ताः, केचित् आकाशे विहायसा पक्षिराजसदृशाः गतवन्तः। महतीनांद्यानां घोषेण भीमवानरसेना समुद्रं तरन्ती गर्जयन्ती समुत्क्रान्ता। वानरसैन्यं नलसेतुना समुद्रं तीर्त्वा, मूलफलसलिलसम्पन्ने तीरे राज्ञः कृते न्यवसत्। तं अद्भुतं दुष्करं राघवस्य कर्म दृष्ट्वा देवाः सिद्धचारणैः महर्षिभिः सह शीघ्रं आगत्य रामं पुण्यतोयैः पृथक् अभिषिच्य पूजयामासुः। "शत्रून् जेष्यसि राजन्, सागरपर्यन्तां पृथिवीं चिरकालं पालय" इति तं पुरुषर्षभं रामं शुभैः वचोभिः पूजयन्ति स्म। अथ शृणु एकविंशत्यधिकत्रयोविंशतितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिनिर्मिते युद्धकाण्डे। तत्र लक्ष्मणज्येष्ठभ्राता रामः, निमित्तज्ञः, तानि निमित्तानि दृष्ट्वा सौमित्रिं परिष्वज्य वाक्यमुवाच—"शीतलं जलं वन्यफलानि च गृह्य, एतां महतीं सेनां विभाग्य व्यूहं कुरु लक्ष्मण। अहं भीषणं भयमागतम् पश्यामि, यत् लोकरविनाशनं, वानरभल्लूक राक्षसानां भीमसंघातमपि।" "वाताः कुपिताः वान्ति, पृथिवी कम्पते, शैलशिखराणि च चलन्ति, महावृक्षाः पतन्ति। मेघाः क्रूरस्वनाः, मांसादिसदृशाः, रक्तमिश्रं जलं वर्षन्ति।