रामायणस्य कथायाः प्रारम्भे, अतीव अद्भुतकथाः, विश्वामित्रस्य साहाय्यं, जानक्याः विवाहः च, धनुषः भङ्गः च समुपदिश्यते। ततः रामस्य परशुरामस्य च विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्य अभिषेकः, कैकेयी च दुष्टता च चित्तं दारुणं करोति। रामस्य अभिषेकस्य विघ्नं, तस्य वनवासः, राज्ञः शोकः तथा विलापः, च यमलोकं प्रस्थानम्। जनानां दुःखं, तेषां निष्कासनं, निसादराजस्य सह संवादः, रथचालकस्य प्रतिगमनं च दृश्यते। गङ्गायाः पारं गत्वा, भरद्वाजं समागत्य, तस्य अनुमतिं प्राप्य, चित्रकूटं द्रष्टुं गच्छति। तत्र निवासं कृत्वा, भरतस्य आगमनं, रामस्य प्रार्थनां च कुरुते, पितुः जलार्पणं च करोति। चप्पलस्य अभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासः, दण्डकवनं गमनं च, विराटं विराधं हन्ति। शरभङ्गं समागत्य, सुतिक्ष्णं च दृष्ट्वा, अनुसूयायाः कथा, सुगन्धितं च स्नेहम् उपदिश्यते। अगस्त्यं समागत्य, धनुषं प्राप्य, शूर्पणखा सह संवादः, तस्य विकृति च दृश्यते। खरं त्रिशिरसं च हत्वा, रावणस्य उदयः, मरीचं च हत्वा, वैदेहीं च अपहरति। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य मरणं, कबन्धं च दृष्ट्वा, पम्पा तले च दृश्यते। शबरीं समागत्य, फलानि कन्दमूलानि च भुक्त्वा, पम्पायां विलापं करोति, हनुमतः सह समागमः च। ऋष्यमूकं गत्वा, सुग्रीवं समागत्य, विश्वासं च मित्रत्वं च स्थापयति, वानराणां च वली-सुग्रीवयोः संघर्षः प्रदर्श्यते। वलीं पराजित्य, सुग्रीवस्य पुनर्स्थापना, तारा च विलापं करोति, सह वर्षाकालं निवासं च कुर्वन्ति। सिंहवत् राघवस्य क्रोधः, सेनानां सङ्ग्रहः, सर्वदिशां प्रेषणं च, पृथिव्याः प्रतिवेदनं करोति। अंगदस्य रङ्गं दत्त्वा, भालुकस्य गुहां द्रष्टुं गत्वा, उपविष्टस्य उपवासं च करोति, सम्पातिं च दृष्ट्वा। पर्वतं आरोह्य, समुद्रं पारं गत्वा, समुद्रस्य वाक्यम् अङ्गीकृत्य, मैनाकं च दृष्ट्वा। राक्षसीं धमयित्वा, छायाग्रासं च दृष्ट्वा, सिम्हिकां च नाशयति, लङ्कां च मलयस्य च दृष्ट्वा। रात्रौ लङ्कां प्रवेश्य, एकाकिनी मननं करोति, पानपृष्ठं गत्वा, रक्षितं च प्रांगणं द्रष्टुं गच्छति। रावणं द्रष्ट्वा, पुष्पकविमानं च द्रष्ट्वा, अशोकवनं प्रवेश्य, सीतां च द्रष्टुं गच्छति। सङ्केतं दत्त्वा, सीतया सह संवादं करोति, राक्षसिनः धमयित्वा, त्रिजटायाः स्वप्नं च प्रकटयति। रत्नं सीतायाः दत्त्वा, वृक्षं भङ्गं करोति, राक्षसिनः पलायन्ति, किङ्कराणां च नाशं करोति। वायुतेजसः पुत्रं पकडित्वा, लङ्कायां प्रज्वलितं क्रन्दनं, प्रत्यागच्छन् च मधुं अपि गच्छति। राघवस्य शान्तिं प्राप्य, रत्नं दत्त्वा, समुद्रं सह समागम्य, नलस्य पुलं निर्माति। समुद्रं पारं गत्वा, रात्रौ लङ्कां आक्रम्य, विभीषणेन सह मित्रता प्रस्थाप्य, हन्तुं साधनानि समर्पयति। कुम्भकर्णं नाशयित्वा, मेघनादं पराजित्य, रावणं च नाशयित्वा, समुद्रनगरे सीतां पुनः प्राप्यते। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकविमानं द्रष्ट्वा, अयोध्यां गत्वा, भरद्वाजं च दृष्ट्वा। वायोतेजसः पुत्रं प्रेष्य, भरतं समागत्य, रामस्य अभिषेकस्य शुभकाले, सर्वसेनां निष्कासनं, स्वराज्यस्य हर्षं च प्राप्य, वैदेहीं च प्रेषयति। यदपि रामस्य भविष्ये गत्वा, तदपि वयोवृद्धः ऋषिः वाल्मीकीः काव्यस्य उत्तरभागे संकलयति। एषः चतुर्थः सर्गः बालकाण्डे महोत्सवस्य वाल्मीकी रामायणस्य। वयोवृद्धः ऋषिः वाल्मीकीः सम्पूर्णं रामकथां, यः स्वराज्यं प्राप्य, अद्भुतैः शब्दैः च रचयति। ऋषिः च चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकानि, पञ्चशतं सर्गानां, षट्काण्डानि, च उत्तरं भागं च रचयति। महानां कार्याणां समापनं कृत्वा, यत्किञ्चिदपि भविष्ये आगच्छेत्, तस्य चित्ते विचारयति, "कः तु एषां पठिष्यति?" तदा सः दृष्ट्वा राज्ञः द्वौ पुत्रौ, कुशं च लवं च, धर्मपत्नीं, कीर्तिमन्तौ, गानसमर्थौ, आश्रममध्ये निवसन्तौ। तेषां बुद्धिमन्तं च वेदेषु निपुणं च दृष्ट्वा, ऋषिः तान् वेदेषु वृद्धिं कर्तुं काव्यं पाठयति। व्रतधारिणः ऋषिः सम्पूर्णं रामायणकाव्यं, सीतायाः महाकथां, पुलस्त्यस्य पुत्रस्य नाशं च रचयति। गायितुं च मधुरं, त्रिभागं युक्तं, सप्तकाणां छन्दसां च युक्तं, तानि गानानि च सृजति। प्रेम, करुणा, हास्य, क्रोध, आतंक, वीरता च युक्तानि, तौ गायन्ति। ते द्वौ भ्रातृगणः, संगीतविज्ञानं च स्वरूपं च कुशलाः, मधुरस्वरैः, रामस्य देहात् प्रकटितौ यथा गन्धर्वाः। सौन्दर्येण च शुभचिन्हैः, मधुरस्वरैः भाष्यमाणौ, रामस्य शरीरात् उत्पन्नौ यथा प्रतिमाः।