रामस्य वचः श्रुत्वा महर्षिः विश्वामित्रः निर्जने सलिलयुक्ते स्थले निवेशनं सम्यक् समारचयत्। तस्य आगमनं श्रुत्वा, धर्मात्मा जनकः राजा, शतानन्दम् ऋत्विजं पुरस्कृत्य, शीघ्रं तत्र समुपेत्य, महात्मभिः ऋत्विजः अपि हविरादानं कृत्वा, श्रद्धया सह त्वरया निर्गताः। धर्मे प्रतिष्ठितः जनकः राजा, विधिवत् महर्षये विश्वामित्राय पूजां दत्तवान्; तं महात्मनः जनकस्य सत्कारं प्राप्त्वा, विश्वामित्रः तस्य राज्ञः कुशलं यज्ञस्य च निर्विघ्नं पृष्टवान्। ततः स ऋषीणां, आचार्याणां, पुरोहितानां च कुशलं पृष्ट्वा, सर्वैः मुनिभिः सह यथोचितं हर्षेण समागच्छत्। अनन्तरं राजा, कृताञ्जलिः, तं महर्षिं समभाषत—"भगवन्, अद्य मम यज्ञस्य सिद्धिः सुरैः साधिता। अद्य अहं यज्ञफलम् अवाप्य, भवतः दर्शनात् धन्यः कृतार्थश्चास्मि, येन महर्षिः स्वयम् आगतः। ब्रह्मन्, त्वं मुनिभिः सह मम यज्ञवाटं प्राप्तः; द्वादशरात्रं दीक्षा इति पण्डिताः वदन्ति, हे ब्रह्मर्षे। तस्मात् कौशिक, त्वम् इह देवांश्च दर्शय, ये हविर्भागार्थिनः।" इति स राजा हृष्टवदनः तं मुनिं पुनः कृताञ्जलिरभिवाद्य प्राह—"भवतः सौम्यं भूयात्! एते द्वौ कुमारौ कस्य पुत्रौ? देवैः समौ वीर्ये, गजगमने, व्याघ्रवृषभोपमौ, विशालपद्मलोचनौ, खड्गचापबाणधारिणौ, अश्विनौ इव रूपेण, कौमारारम्भे स्थितौ।" "इमे भूमौ सहसा आगतौ इव दिव्यान्नरौ; केन प्रयोजनं, कस्य वा एते, हे मुने? दिव्यायुधधारिणौ वीरौ, कस्य पुत्रौ एते, हे महर्षे? इमं देशं चन्द्रसूर्याविव व्योम्नि शोभयतः। समानरूपगात्रचेष्टितौ, काकपक्षधारिणौ, एतयोः सत्यं श्रोतुमिच्छामि।" इति महात्मनः जनकस्य वचः श्रुत्वा, अपरिमेयः मुनिः प्रत्युवाच—"एते दशरथस्य पुत्रौ।" तयोः सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, निर्भयमागमनं, विशालादर्शनं च सः न्यवेदयत्। अहल्यायाः दर्शनं, गौतमसंयोगं, धनुर्धारणाय आगमनं च सः महात्मा विश्वामित्रः जनकाय न्यवेदयत्, ततः तूष्णीं बभूव। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय बालेऽध्या एकपञ्चाशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु। तस्यां सर्गायां, बुद्धिमतः विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा, तेजस्वी तपस्वी च शतानन्दः रोमाञ्चं जगाम। गौतमस्य ज्येष्ठः पुत्रः शतानन्दः, तपसा दीप्तिमान्, रामदर्शनमात्रेण विस्मयमगमत्। तौ च राजपुत्रौ सुखोपविष्टौ दृष्ट्वा, स शतानन्दः महर्षिं विश्वामित्रं प्राह—"भगवन्, मम माता या दीर्घकालं तपः परायणा आसीत्, सा राजपुत्रस्य साक्षात् प्रादृश्यत वा? मम माता या महातेजस्विनी, सा रामाय सर्वभूतपूजां वन्यैः फलैः दत्तवती किम्? या मम माता देवेन यद् दुःखं प्राप्तवती, तत् रामाय उक्तं वा? कौशिक, मम माता या श्रेष्ठा मुनिपत्नीनां, सा गुरुणा सह रामदर्शनेन संयोगं प्राप्तवती किम्? हे कौशिकात्मज, मम गुरु रामं प्राप्तं सत्कृत्य पूजितवान् वा? कौशिकात्मज, मम गुरु प्रशान्तचित्तः रामात् सत्कारं प्रणामं च प्राप्तवान् वा?" एवं शतानन्दस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः मधुरया वाचा प्रत्युवाच—"मुनिश्रेष्ठ, मया किञ्चिदपि नापरिहितं; सा भार्या मुनिना सह, रेणुकायाः भृगुणा सह यथा, पुनः संयोगं प्राप्ता।" इत्युक्त्वा, शतानन्दः महातेजाः रामं प्रत्युवाच—"स्वागतम्! नरश्रेष्ठ, सौम्य, त्वं राघव, अस्मिन्नेव विजयेनेव विश्वामित्रमहर्षिणा नीतः। विश्वामित्रः अनन्तवीर्यः ब्रह्मर्षिः, यः तपसा परमं पदं प्राप्तः, तस्य चरितं मया ज्ञातम्। त्वत्तः पुण्यतरः नास्ति, राघव, येन कौशिकपुत्रः महातपाः तव रक्षकः।" "शृणु, यथाशक्ति यथावत् कौशिकमहर्षेः चरितं कथयिष्यामि। स धर्मात्मा राजा, शत्रुनिग्रहणपरः, दीर्घकालं धर्मज्ञः, प्रजाहितरतः, विद्वान्, यशस्वी चासीत्। प्रजापतेः पुत्रः कुश इति राजा आसीत्, तस्य पुत्रः महाबलः परमधार्मिकश्च कुशनाभः।