ततः समुद्रस्य मध्ये सागरः स्वयं उदितः, महद् उदयगिरिं वा मेरुं वा आरभ्य उदितस्य सूर्यस्य सदृशः। सागरः तदा नागैः सह सम्प्रकाशमानः, येषां मुखानि ज्वलन्ति, स्फटिकसम्भूतैः शोभमानैः सुवर्णाभरणैः भूषितैः सह, प्रकटितः। सागरः रक्तमाल्यवस्त्रधारी, कमलपत्रनेत्रः, शिरसि दिव्यं सर्वपुष्पसम्भूतं माल्यं धारयन् आसीत्। शुद्धसुवर्णाभरणैः, उत्तमसुवर्णेन च, तथा स्वयम्भूतैः रत्नैः भूषितः सागरः प्रकटितः। विविधधातुभिः अलङ्कृतः, हिमवत् पर्वतस्य विविधधातुसंवृद्धिः इव, एकैकश्रेण्या मध्ये कम्पमानया शुक्लप्रभया शोभमानः आसीत्। गङ्गा-सिन्धु-आदिभिः नदीनां समूहैः परिवृतः, महान् मकरैः विचलद्भिः, नागैः राक्षसैः च उद्विग्नैः सहितः सागरः आसीत्। ततः बलसम्पन्नः सागरः देवांश्च विविधरूपवर्णसम्पन्नान् प्रथमं सम्बोधितवान्। अञ्जलिं कृत्वा सागरः रामं, हस्ते बाणं धारयन्तं, इदं वचनं उवाच – "पृथिवी, वायु, आकाश, जलं, अग्निः च, हे राघव, सर्वे स्वस्य नित्यस्वरूपे स्थिताः, शाश्वतमार्गं अनुवर्तन्ते। मम अपि स्वरूपं एव एषः – गम्भीरः, दुस्तरः च; यदि अहं शुष्कः स्याम्, तदा परिवर्तनं स्यात् – इदं तव वदामि। न कामेन, न लोभेन, न भयेन च, हे राजन्, अहं कदापि मकरैः पूर्णं जलं स्थगयितुं न शक्नोमि। अहं तव पथं रचयिष्यामि, तद् सहिष्ये च; मकराः बाधां न करिष्यन्ति यावत् तव सेना समुद्रं तरति। वानराणां तारणाय, राम, स्थलं इव दृढं करिष्यामि।" ततः रामः तम् उक्तवान् – "शृणु, हे वरुणालय, मम महाबाणः नित्यं अव्यभिचारी; कस्यां दिशि तं सन्दर्शयामि?" सागरः रामस्य वचनं शृण्वन्, तं महाबाणं दृष्ट्वा, तेजस्वी महाबलः राघवम् इदं उवाच – "मम उत्तरे एकं स्थलं अस्ति, अतिशुद्धं, जनैः 'द्रुमकुल्या' इति प्रसिद्धं, यथा त्वं प्रसिद्धः। तत्र बहवः भयानकाः दुष्टाः चोराः, आभीरैः अन्यैः च पापैः नृभिः सहिताः, मम जलं पिबन्ति। तेषां पापेन तं दूषणं अहं न सहनं शक्नोमि; तव अव्यभिचारि उत्तमं बाणं तत्रैव योजय।" सागरस्य तद्वचनं श्रुत्वा, महात्मा रामः तं दीप्तं बाणं समुद्रात् अपरं दिशं सागरस्य निर्देशेन सन्दर्शितवान्। तेन बाणेन 'मरुकान्तारम्' इति प्रसिद्धं प्रदेशं भूमौ आघातितम्, यत्र बाणः तडित्-विद्युत्-सदृशः दीप्तमानः आसीत्। तत्र भूमिः शस्त्राघातेन क्रन्दितुम् आरभत, तस्य विवरस्य मुखात् अधःस्थात् जलं निष्पन्नम्। तत्र 'विवरः' इति प्रसिद्धं कूपं प्रकटितम्, यत्र जलं सततं समुद्रजलसदृशं दृश्यते। तत्र भीषणः विदारणध्वनिः उत्पन्नः, तस्य बाणस्य पतनात् अधोभागे जलं शुष्कीकृतम्। मरुकान्तारं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं अभवत्; तं प्रदेशं शुष्कीकृत्य, रामः दशरथात्मजः, बुद्धिमान् वीरः च, तत्र मरुकान्तारे वरं प्रदत्तवान् – "गोः सम्पत्तिः, अल्परोगः, फलं मूलं च बहु, स्नेहः, दुग्धं, मधुरगन्धः, विविधौषधयः च सन्तु।" एवं रामवरप्रदानात् तद् मरुकान्तारं सुरक्षितं शुभं च पथं अभवत्। तस्य प्रदेशस्य दग्धे, नदीपती सागरः, राघवम् शास्त्रविदं, इदं वचनं उवाच – "नलः नाम, विश्वकर्मणः पुत्रः, पितुः वरसम्पन्नः, प्रियः च। अयं उत्साही वानरः मयि सेतुं निर्मातुं अर्हति; अहं तं धारयिष्यामि, यथा तस्य पिता पूर्वं अकरोत्।" इति उक्त्वा सागरः अन्तर्धानं गतः; ततः नलः उत्तिष्ठन्, वानरश्रेष्ठः, रामं महाबलं इदं वचनं उवाच – "अहं अस्य विशालस्य मकरालयस्य सेतुं निर्मातुं शक्नोमि; मम पितुः कौशलं मयि वर्तते, यथा सागरः उक्तवान्। दण्डः एव पुरुषस्य श्रेष्ठः, इति मम मतिः; क्षमा, सन्धि, वा कृतज्ञे दानं, लज्जा।" "सत्यं, अयं भीषणः सागरः सेतु-निर्माणं द्रष्टुम् इच्छन्, दण्डभीत्या राघवाय गम्भीरं पथं दत्तवान्। मम मातरः विश्वकर्मणा मन्दरगिरौ वरं प्राप्तवती – 'मम तुल्यः पुत्रः तव जायेत, हे देवी।' अहं तस्य स्वस्य पुत्रः, विश्वकर्मणः तुल्यः; तेन मया सत्यं स्मारितम्, हे महासागर। अहं तव अप्रार्थितः स्वगुणं न वदेमि। अहं अपि वरुणालये सेतुं निर्मातुं समर्थः; अतः वानरश्रेष्ठः अद्यैव सेतुं निर्मातु।" ततः रामस्य आदेशेन सर्वे वानरश्रेष्ठाः हर्षिताः, शतसहस्रशः महावने प्रविश्य, तत्र वृक्षान् च्छित्वा समुद्रं प्रति तान् तृणयन्ति। वानरसेनापतयः पर्वतसदृशाः, तत्र वृक्षान् विदार्य, समुद्रं प्रति तान् तृणयन्ति। वानराः साल, अश्वकर्ण, धव, वंश, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, तिनिश वृक्षैः समुद्रं पूरयन्ति। बिल्व, सप्तपर्ण, पुष्पितकरणिकार, आम्र, अशोक वृक्षैः अपि समुद्रं पूरयन्ति। एवं रामायणस्य कथायां, रामस्य समुद्रसेतु-निर्माणे, सागरस्य दर्शनं, वरप्रदानं, नलस्य कौशलं, वानराणां वृक्षसंग्रहम्, सर्वं श्रद्धया, भावनया च सम्पन्नम्।