ऋषीणां आश्रमाः तत्र दृश्यन्ते, शतानि रथानां समावृत्य स्थितानि। तत्र वयं स्थेयाम इति रामस्य वचः श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः निर्जने सलिलयुक्ते स्थले निवासस्थानं व्यवस्थितवान्। तस्य आगमनं श्रुत्वा, जनकः राजा, निरदोषः, शतानन्देन पुरोगमेन सह, त्वरया अग्रतः अगच्छत्। यजमानाः महात्मानः ऋत्विजः अपि, श्रद्धया हविः गृहित्वा शीघ्रं निर्गताः। धर्मप्रधानः जनकः, विश्वामित्राय पूज्यं अर्घ्यम् विधिवत् दत्तवान्। तं सम्मानं महात्मना जनकेन प्राप्त्वा, विश्वामित्रः राज्ञः कुशलं, यज्ञस्य निरवद्यं प्रवृत्तिं च पप्रच्छ। ततः सः ऋषीणां, आचार्याणां, ऋत्विजां च कुशलं पृच्छित्वा, सर्वैः ऋषिभिः यथार्हं मुदितः समागच्छत्। तदा राजा अञ्जलिं कृत्वा, तं महर्षिं सम्बोधितवान्। मान्यः सः मुनिः, अन्यैः ऋषिभिः सह, उपविष्टः। जनकवाक्यं श्रुत्वा, सः महर्षिः आसने उपविवेश। ऋत्विजः, यजमानाः, राजा च मन्त्रिभिः सहितः, यथायोग्यं आसनेषु उपाविशत्। विश्वामित्रं तत्र स्थितं दृष्ट्वा, राजा उवाच—"अद्य मम यज्ञस्य सिद्धिः देवैः सम्प्राप्ता। आज्यस्य फलं मया प्राप्तं, तव दर्शनात्, भगवन्। धन्योऽहम्, कृतकृत्योऽहम्, यः त्वं मम समीपं प्राप्तः।" "ब्राह्मण, त्वं मुनिभिः सह यज्ञवाटं प्राप्तः। द्वादशाहं दीक्षां पण्डिताः वदन्ति, हे ब्रह्मर्षे। तस्मात् कौशिक, देवतानां भागकामानां दर्शनं त्वया कर्तव्यम्।" इति सः प्रहृष्टवदनः ऋषिं उवाच। पुनः सः राजा, अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या पप्रच्छ—"भगवन्, एते द्वौ कुमारौ कः? देवसमौ वीर्येण।" "गजगमने, व्याघ्रवृषसमौ, विशालपद्मलोचनौ, खड्गचर्मधनुष्मन्तौ, अश्विनौ इव रूपेण, यौवनस्य सीम्नि स्थितौ। इमे पृथिव्यां स्वयमेव देवलोकात् इव आगतौ। केऽयम्, कस्य पुत्रौ, किमर्थं पादेन आगतौ, हे मुनिवर?" "शस्त्रधारिणौ, वीर्यवन्तौ, केषां पुत्रौ, मुनिश्रेष्ठ? इमौ भूमिं चन्द्रसूर्याविव विभूषयतः। समरूपौ, समवेषौ, समचेष्टितौ, कपिलशुक्लकेशसम्भृतौ, एषा तयोः कथा श्रोतुम् इच्छामि।" इत्येवं महात्मनः जनकस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः—"एषौ दशरथस्य पुत्रौ" इति व्याहरत्। तयोः सिद्धाश्रमवासं, राक्षसवधं, निर्विघ्नम् आगमनं, विशालायाः दर्शनं च न्यवेदयत्। अहल्यायाः दर्शनं, गौतमेन सह संगमं, धनुर्धारणाय आगमनं च अपि न्यवेदयत्। एतत्सर्वं पुण्यश्लोको विश्वामित्रः जनकाय न्यवेदयत्, ततः तूष्णीं बभूव। शृणु अद्य रामायणस्य बालकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा विश्वामित्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, शतानन्दः तपस्वी, प्रबुद्धः, रोमाञ्चितः अभवत्। गौतमस्य ज्येष्ठपुत्रः शतानन्दः, तपसा दीप्तिमान्, रामदर्शनमात्रेण विस्मितः अभवत्। तौ राजपुत्रौ सुखोपविष्टौ दृष्ट्वा, सः मुनिपुङ्गवं विश्वामित्रं उवाच— "मुनिशार्दूल, मम जननी तपस्विनी, नृपसूनोः पुरतः प्रादुर्बभूव वा? मम जननी महातेजस्विनी, वन्यैः फलैः सर्वभूतार्चनं रामाय अकरोत् वा? पुराकाले यत् तया दुःखं देवेन प्राप्तं, तत् रामाय उक्तं वा? कौशिक, मम जननी, ऋषिपत्नीनां श्रेष्ठा, रामदर्शनात् स्वपत्युः सह संयोगं प्राप्तवती वा? हे कौशिकात्मज, मम गुरु रामं महात्मानं अर्चयामास वा? सः गुरु रामं शान्तचित्तः सत्कारं चकार वा?" एवं शतानन्दस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः प्राज्ञः प्रत्युवाच—"मुनिश्रेष्ठ, मया किञ्चित् अपि न परिहृतम्। पतिव्रता भार्या, रेणुकायाः भृगुणा यथा, पुनः पत्या संगता।" एवं विश्वामित्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, शतानन्दः महातेजाः रामं प्रति उवाच—"स्वागतम्, नरश्रेष्ठ! सौम्य, त्वं कुशिकात्मना दुर्जयेन प्रापितः। विश्वामित्रः अनिर्वचनीयतेजाः ब्रह्मर्षिः, तस्य चरितं मम ज्ञातम्। त्वत्तः धन्यः कोऽपि नास्ति, राघव, येन महातपाः कुशिकपुत्रः रक्षकः।" "मुनिवर्यस्य कौशिकस्य यथाशक्ति यथार्थं चरितं शृणु। सः धर्मात्मा राजा, शत्रूनां निग्रही, दीर्घकालं धर्मनिष्ठः, विद्वान्, प्रजाहिते रतः।