ततः सहसा महाबलः सागरः भीमवेगः तीव्रतरं वेगं प्रदर्शयन्, तीरात् योजनमेकं प्लुत्वा महाप्रवाहं चकार। राघवोऽपि रिपुघ्नः तं प्रचण्डतरं सागरं नातिचक्राम; स तु नदीनदपतिं समीपमवस्थितः। तदा सागरमध्यात् स्वयं सागरः समुत्थितः, यथा महदुदयाद्रेरिव, मेरोरिव वा, सूर्यः उदयते। स सागरः, सर्पैः ज्वलद्भिः मुखैः सह, मणिशिलासदृशः, सुवर्णाभरणैः भूषितः, स्फटिकमणिवद्विभ्राजमानः प्रादुरभूत्। स रक्तमाल्यवसनधारी, कमलदललोचनः, शिरसि सर्वपुष्पसम्भवां दिव्यां मालां धारयन्, शुद्धसुवर्णमणिभूषणैः, स्वयमेवोत्पन्नैः उत्तमरत्नैश्च भूषितः, नानाविधानि धातुविचित्राणि धारयन्, हिमवत्पर्वत इव नानारत्नसंवृतः, एकस्मिन्स्थाने कम्पमानया धवलप्रभया दीप्तिमान् बभौ। गङ्गासिन्धुप्रधानाभिः नद्यः परिवृतः, महाकुम्भिलैः वल्यमानः, सर्पराक्षससंघैश्च विक्षुब्धः स सागरः, बलसम्पन्नः, सुरूपैः सुरैः सह प्रथमं संवादं कृत्वा, राघवं प्रति अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं उवाच। "पृथिव्यापः अनिलः व्योम तेजश्च, हे राघव, स्वेनैव नित्येन धर्मे स्थिताः, शाश्वतं मार्गमनुवर्तन्ते। एवं ममापि स्वभावः—गम्भीरता च दुःसाध्यता च; यदि स्थूलो भूयासं, तदा स्वभावपरिवर्तनं स्यात्—एतदहं ते ब्रवीमि। न कामात्, न लोभात्, न भयात्, नापि राजन्, अहं कदापि जलानां कुम्भिलमत्स्ययुक्तानां प्रवाहं स्थगयितुं शक्नोमि। अहं ते मार्गं स्थापयिष्यामि, सहिष्ये च; यावत् तव सेना तितीर्षति, तावत् कुम्भिलाः विघ्नं न करिष्यन्ति। वानराणां तितीर्षायै, राम, अहं स्थलं इव दृढं मार्गं करिष्यामि।" ततः रामः तमुवाच—"शृणु, हे वरुणालय, ममायं महेषुः अनिवर्त्यः—कस्मिन्प्रदेशे अस्य मोक्षणीयता?" इति। रामस्य वचः श्रुत्वा, तं च महेषुं दृष्ट्वा, महाबलः सागरः, दीप्तिमान्, राघवमिदं वचनं उवाच—"मम उत्तरदिक्के कश्चित् पुण्यतरः देशः अस्ति, ड्रमकुल्या नाम, यथा त्वं लोके प्रसिद्धः। तत्र बहवः घोराः दुष्टाः चोराः, आभीरप्रधानाः, मम वारि पिबन्ति। तेषां पापकर्मणां दूषणं सहनं न शक्यं मया; तत्रैव, राम, तवायं अनिवर्त्यः उत्तमः बाणः प्रयोक्तव्यः।" सागरस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, रामः तं दीप्तिमन्तं बाणं, सागरस्य निर्देशेन, सागरात् अपाकृष्य मुमोच। तेन बाणेन मारीचाख्यं देशं, पृथिव्यां प्रसिद्धं, सन्दीप्ताशनिविद्युत्सदृशं, ताडितम्। तत्र भूमिः प्रक्षिप्तेन शरेण ननाद, तस्माद् विवरमुखात् अधोभुवः जलं निर्गतम्। तत्र विवराख्यं कूपं समुत्पन्नं, यत्र सागरसमं जलं सदा दृश्यते। भीषणः शब्दः उत्पन्नः, तेन बाणपातेन गम्भीरे जलं शुष्कीकृतम्। स मारीचदेशः त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः जातः; तं प्रदेशं शुष्कीकृत्य, दशरथात्मजः रामः, बुद्धिमान् वीरश्च, तस्मिन् मरुकान्तारे वरं दत्तवान्। तत्र गोसंपदल्परोगफलमूलबहुलं, स्नेहबहुलं, क्षीरबहुलं, मधुरगन्धियुक्तं, नानौषधिसम्पन्नं च भविष्यतीति रामः वरं दत्तवान्। एवं तेन रामवरेण तद् मरुकान्तारं बहुभिरनुग्रहैः युक्तं, सुरक्षितं, शुभसंपन्नं मार्गं जातम्। तस्मिन्नेव प्रदेशे दग्धे, नदीपतिः सागरः, सर्वशास्त्रविदं राघवं इदं वचनं उवाच—"एष नलः, विश्वकर्मणः पुत्रः, पित्रा वरप्राप्तः, तस्य प्रियतमश्च। एष उत्साही वानरः मय्युपरि सेतुं निर्मातुं अर्हति; अहं तं धारयिष्यामि, यथा तस्य पिता कदाचित्।" इति उक्त्वा स सागरः अन्तर्धानं गतः। ततो नलः उत्तिष्ठन्, वानरश्रेष्ठः, महाबलिनं रामं इदं वचनं उवाच—"अहं एतस्मिन् गम्भीरे कुम्भिलायतने सेतुं करिष्यामि; पित्रा मम कौशलं प्राप्तं, यथा सागरः उक्तवान्। लोके दण्ड एव श्रेष्ठः, इति मे मतिः; क्षमया, साम्ना, दानवापि कृतघ्नेषु लज्जा। नूनं सागरः, सेतुनिर्माणं द्रष्टुमिच्छन्, दण्डभीतानां राघवाय गम्भीरं मार्गं अददात्।" "मम माता मन्दरपर्वते विश्वकर्मणः वरं प्राप्तवती—'त्वत्तुल्यः पुत्रः ते भविष्यति, हे शुभे' इति। अहं तस्य एव आत्मजः, विश्वकर्मणः समः; स एव मम सत्यम् अनुस्मारयति, हे महोदधे। न च अहं त्वया अननुज्ञातः स्वगुणान् स्वयमेव वदिष्यामि। अहं अपि वरुणालये सेतुं निर्मातुं समर्थः; अतः, वानरश्रेष्ठैः अद्यैव सेतुर्निर्मीयताम्।" ततः रामस्य अनुमतिः लब्ध्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः हृष्टाः, लक्षशः महावने प्रविश्य, पर्वतसदृशाः शाखामृगश्रेष्ठाः, तत्र वृक्षान् छित्वा, सागरस्य दिशि तान् प्रावर्तयन्।