यदा राघवः सहसा धनुषं बाणेन संविद्धवान्, तदा दिवः घोषः अभवत्, पर्वताः च कम्पिताः। ततः तिमिरं जगत् व्याप्य, दिशः न प्रकाशन्ते, सरांसि नद्यः च शीघ्रं विक्षिप्ताः। सूर्यः चन्द्रः तारा च तिर्यक् गताः, आकाशः सूर्यरश्मिभिः दीप्तः, तिमिरवृतः च अभवत्। ततः आकाशः शतशः उल्काभिः दीप्तः, वायुमण्डलात् तुल्यध्वनिः गर्जनाः अभवत्। राघवस्य तेजसा दिव्यः वातः प्रववौ, वृक्षाः पुनः पुनः उन्मूल्य, मेघान् च वहन्। पर्वतशिखराणि विक्षिप्तानि, शिखराणि भग्नानि, आकाशे महान् मेघाः समागच्छन्, महागर्जनया निनदन्ति। तदा ते महान् ज्वालामयः अग्निः मुक्तवन्तः, दृश्याः प्राणिनः गर्जनया सह विलपन्ति। अदृश्याः प्राणिनः भीषणं निनादम् अकुर्वन्; ये पराभूताः शीतलाः, भीताः, कम्पन्ति। ते अत्यन्तं विक्षिप्ताः, भयात् न चलन्ति; प्राणिभिः सह, तरङ्गैः जलैः, नागैः, राक्षसैः च। ततः सहसा बलवान् समुद्रः भीषणबलः, महान् प्लावनेन तीरात् योजनं अतिक्रान्तः। राघवः शत्रुनिषूदनः तं समुद्रं न अतिक्रान्तवान्, तीरस्थः नदीनां सरितां च अधिपतिना सह स्थितः। ततः समुद्रस्य मध्ये सागरः स्वयम् उदतिष्ठत्, यथा सूर्यः उदय पर्वताद्वा मेरुतः वा उदेति। सागरः नागैः सह आगतः, येषां मुखानि ज्वलन्ति, सुशिलायमणमणिवद् दीप्तः, सुवर्णाभरणैः भूषितः। रक्तमाल्यवस्त्रधारी, कमलपत्रनयनः, शिरसि दिव्यम् सर्वपुष्पमाल्यं धारयन्। शुद्धसुवर्णसंपन्नैः, उत्तमसुवर्णाभरणैः, स्वयम्भूतैः रत्नैः भूषितः। नानावर्णधातुभिः विभूषितः, हिमवत् इव नानारत्नसमूहैः, एकपङ्क्तौ स्थितः, कम्पमानशुक्लप्रभया दीप्तः। गङ्गा-सिन्धु-नदीभिः परिवृतः, महान् मकरः वलयन्, विक्षिप्तनागराक्षसैः सह। सागरः बलसम्पन्नः, प्रथमं सुरान् बहुरूपान् मनोज्ञरूपान् संबोधितवान्। ततः अञ्जलिं कृत्वा राघवम्, हस्ते बाणधारिणम्, वाक्यम् अब्रवीत्। "भूमिः, वायुः, आकाशः, जलम्, अग्निः च, हे राघव, सर्वे स्वस्वरूपे स्थिताः, शाश्वतमार्गं अनुवर्तन्ते। मम अपि स्वरूपम् एतत्, गम्भीरः दुस्तरः च; यदि अहं शुष्कः स्याम्, तदा परिवर्तनम् स्यात्—एतत् तुभ्यं ब्रूमि। न कामात्, न लोभात्, न भयात्, हे राजन्, कदापि अहं मकर-ग्रह-पूर्णं जलं स्थगयितुं न शक्नोमि। मार्गं तव निर्मास्यामि, तं सहिष्यामि; यावत् तव सेना तीरं अतीर्यति, मकराः विघ्नं न कुर्युः। वानराणां तीराय, राम, स्थलवत् दृढं करिष्यामि।" रामः तं उवाच—"शृणु, वरुणालय, मम महाबाणम् अच्युतम्—कस्मिन् देशे विसर्जयितव्यम्?" सागरः रामस्य वचनं श्रुत्वा, महाबाणं दृष्ट्वा, तेजस्वी बलवान् राघवम् इदं अब्रवीत्—"उत्तरस्यां दिशि मम एकं देशम् अस्ति, अतिविशिष्टम्, जनैः द्रुमकुल्या नाम्ना प्रसिद्धम्, यथा त्वम् प्रसिद्धः। तत्र बहवः उग्राः दुर्मुखाः चौराः, आभीराद्याः पापजनाः, मम जलम् पिवन्ति। तेषां पापकृत्यान् अहं सहनं न शक्नोमि; तत्र तव अच्युतम् उत्तमम् बाणम्, राम, प्रयोजय।" सागरस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, रामः तं ज्वलन्तं बाणम् समुद्रात् अपसार्य, निर्दिष्टदेशे विससर्ज। तेन बाणेन मरुकान्तारम् नाम देशः भूमौ प्रसिद्धः, तत्र बाणः वज्रविद्युत्सदृशः दीप्तः। तत्र भूमिः शराघातेन क्रन्दितवती, तस्य व्यथायाः मुखात् पातालात् जलम् उत्पन्नम्। तत्र 'व्यथा' नाम्ना कूपः अभवत्, यत्र नित्यं जलम् समुद्रवत् दृश्यते। भीषणः विदारणध्वनिः अभवत्, शरपातेन तत्र जलम् गम्भीरे शुष्कम् अभवत्। तद् मरुकान्तारम् त्रिलोक्ये प्रसिद्धम् अभवत्; तं प्रदेशं शुष्कीकृत्य, दशरथात्मजः रामः बुद्धिमान् वीरः तत्र मरुकान्ताराय वरम् दत्तवान्। तत्र गोः, अल्परोगः, फलमूलसमृद्धिः, स्नेहः, दुग्धम्, सुगन्धः, नानाविधौषधिः च स्युः। एवं रामवरात् तेन प्रदेशः सुरक्षितः, शुभमार्गः च अभवत्। तं प्रदेशं दग्ध्वा, सागरः नदीपतेः राघवम्, शास्त्रज्ञम्, इदं वचनं अब्रवीत्—"एष नलः विश्वकर्मणः पुत्रः, पितुः वरसम्पन्नः, तस्य प्रियः। एष उत्साही वानरः मयि सेतुं निर्मातुं अर्हति; अहं तं धारयिष्यामि, यथा तस्य पिता पुरा अकुर्वत्।