तत्र धर्मात्मा रामः स्वधर्मनिष्ठः सागरं नदीपतिं त्रिरात्रं तपीयान् उपास्य सम्यग् यथाविधि पूजयामास। तथापि स मन्दगतिः सागरः रामस्य सम्यगुपासनस्यापि न स्वरूपं प्रादर्शयत्। तदा रामः क्रोधसंरक्तनेत्रः समीपस्थितं शुभलक्षणं लक्ष्मणं संबोधितवान्। अहंकारः सागरस्य स्वयमेव प्रादुर्भावाय निवारकः; शमः क्षान्तिः सरलता मृदुता च — एते गुणाः साधूनां केवलं पात्रेषु फलन्ति, नापात्रेषु; स्वयमेव स्तुतिम्, दुष्टत्वं, दर्पं, दुष्टाचारं च ये कुर्वन्ति — तेषां प्रति लोकः केवलं दण्डधारिणं पुरुषं पूजयति; केवलया सान्त्वनया न कीर्तिर्न यशः प्राप्यते। अस्मिन्लोके, हे लक्ष्मण, सौम्येन न युद्धविजयः सिध्यति; अद्य शरैः मकरालयं तस्य च निवासिनः विदारयिष्यामि। पश्य सौम्य, जलानि सर्वत्र प्लवमानैः प्राणिभिः निरुद्धानि भविष्यन्ति; पश्य लक्ष्मण, मया भग्नानि सर्पशरीराणि। अत्र महान् मत्स्यशरीराणि गजस्कन्धाः शङ्खशुक्तिसमूहाः विविधानि च मत्स्यमकराणि दृश्यन्ते। अद्य महायुद्धेन सागरं शोषयिष्यामि; मकरालयः मम क्षमां दुर्बलतां मन्यते। आनय मे धनुः सौम्य, विषधरसदृशाः शरांश्च; सागरं शोषयिष्यामि — वानराः पद्भ्यामेव तरिष्यन्ति। अद्यापि अचलः सागरः कोपेन मया कम्पितः भविष्यति, तीरचिह्नितः सहस्रतरङ्गसंकीर्णः। शरैः तस्य सीमाः नाशयिष्यामि, वरुणालयं च व्याकुलं करिष्यामि, महौजसां दानवानां सागरं च। एवमुक्त्वा रामः क्रोधदीप्तनेत्रः धनुर्धरः दुर्धर्षः अभवत्, यथा कालान्ते वह्निः। स तीक्ष्णं धनुः संधाय, संसारं शरैः कम्पयन्, इन्द्र इव वज्रं विसृज्य, भीषणान् शरान् मुक्तवान्। ते दीप्ताः शीघ्राः बलवन्तः शराः सागरजलानि प्रविश्य, अन्तःस्थितान् नागान् भीषयामासुः। महासागरः मत्स्यमकरसंकीर्णः भीषणवेगेन उद्वेगं गच्छन् वातनिनादेन ननाद। स महाप्रवाहः महातरङ्गशङ्खपङ्क्तिपरिच्छन्नः धूममन्थरजलः सहसा व्याकुलः अभवत्। सर्पाः दीप्तमुखाः ज्वलद्दृष्टयः च व्याकुलाः अभवन्, पातालस्थितौ बलिनौ दैत्यौ च कम्पितौ। सागरराजस्य तरङ्गाः शिखरिणः विंध्यमन्दरसमाः सहस्रशः उच्चैः स्फुटिताः। वरुणालयं च महातरङ्गसमूहयुक्तं, व्याकुलसर्पराक्षसं, महान्मकरविक्षिप्तं च शब्दयुतं जातम्। तदा सौमित्रिः उत्पत्य, रामं दृढवेगेन अगाधं धनुः संधायन्तं दृष्ट्वा, धनुषि उपविष्टः उवाच — "मा कुरु!" इति रामः दीर्घं निश्वस्य। "एतेन विना अपि, वीर, तव कार्यं सागरसम्बन्धि अद्यैव सिध्यिष्यति; त्वादृशाः क्रोधवशं न यान्ति — तव शीलसम्पत्तिः चिरं दृश्यताम्।" एवमेव, दिवि गुह्याः ब्रह्मर्षयः सुरर्षयश्च "हा" इति शब्दं कृत्वा, महस्वनैः "मा कुरु!" इति चुक्रुशुः। श्रुणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः। ततः रघुवीरः सागरं प्रति तीक्ष्णवचनानि प्रोक्तवान् — "अद्य त्वां, महोदधे, पातालसहितं शोषयिष्यामि।" "त्वयि शरैः दग्धे, निर्जले कृते, सागर, तव शुष्के तले महाः धूलिसमूहः उत्पत्स्यति।" "मम धनुषः शरवृष्ट्या वानराः पादेनैव सागरतीरं गमिष्यन्ति।" "मम वीर्यं न वा जानासि; व्यर्थं विचिन्वन्; त्वं दैत्यालय, शीघ्रं मम पीडां अनुभविष्यसि।" स ब्रह्मदण्डोपमं ब्रह्मास्त्रं उत्तमधनुषि आरोप्य, महाबलः सम्यक् संधाय चकार। राघवः सहसा धनुः संधाय शरं च विक्षिपन्, दिवं ननाद, पर्वतानि कम्पितानि। तमसा जगत् आवृतम्, दिशः न प्रकाशन्ते स्म, सरित्सरांसि शीघ्रं व्याकुलानि। सूर्यचन्द्रमसौ तारागणैः सह तिर्यग्गतौ, दिवं सूर्यरश्मिभिः ज्वलितं तमसा च संवृतम्। तदा दिवं शतशः उल्काभिः दीप्तम्, वायुमण्डलात् तुल्यनिनादः गर्जनः उत्पतितः। तेजसा तस्य दिव्यानि वातानिलाः ववुः, वृक्षान् पुनः पुनः उपर्युपरि समुत्पाट्य मेघान् च वहन्तः। ते शिखरिणः पर्वतान् विदारयन्तः, शिखराणि च भङ्क्त्वा, दिवि महाघनाः संहत्य महागर्जितानि चक्रुः। ते महाभक्ष्याः विद्युदिव अग्निं विसृज्य, दृश्यमानाः प्राणिनः गर्जनया सह विललापुः। अदृश्याः च भीषणं शब्दं कृतवन्तः; ये अभिभूताः, शीतलाः, भीता कम्पिताश्च अभवन्। ते महता उद्वेगेन, न चलन्ति स्म, भयात् सह प्राणिभिः, जलतरङ्गैः, सर्पैः, राक्षसैः च। तदा सहसा बलवान् सागरः भीषणवेगेन तीरात् योजनमेकं समुद्रं प्लावयन् महाप्रवाहं चकार।