रामः तु कूशशय्यायां क्षितौ शयानः, जाग्रतः संयतः च, त्रयः रात्रान् न्यवसत्। धर्मात्मा सः रामः, कर्तव्यनिष्ठः, तत्रैव त्रिरात्रं तपः कृत्वा, समुद्रं नदीपतिं सम्यक् पूजयामास। तथापि, आलस्येन समुद्रः रामस्य पूजनं सम्यग् आचरतः अपि, तं न स्वेन रूपेण प्रादर्शयत्। तदा रामः, कोपसम्भृतलोचनः, समीपस्थितं शुभलक्षणं लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्— “अहं मन्ये, गर्वात् समुद्रः स्वयमेव न प्रादुरभूत्। शान्तिः, क्षमा, सरलता, सौम्यवचनानि—एतानि साधूनां गुणाः केवलं पात्रेषु फलन्ति, नापात्रेषु। आत्मप्रशंसकस्य, दुष्टस्य, दर्पयुक्तस्य, अनियतस्य—अस्य लोके दण्डधारिणं एव जनाः समाद्रियन्ते; केवलया साम्ना न कीर्तिः न यशः लभ्यते। “इह लोके, लक्ष्मण, सौम्येन न विजयः प्राप्यते; अद्य मम बाणैः मकरालयं च तत्र स्थितानि च प्रहरिष्यामि। पश्य सौम्य, कियत् जलं सर्वतः प्लवमानैः प्राणिभिः निरुद्धं भविष्यति; पश्य लक्ष्मण, मया भग्नानि सर्पदेहानि। एते महान् मत्स्याः, गजानां शुण्डाः, शंखगर्भाः, शुक्तयः, विविधाः मत्स्याः, मकराः च दृश्यन्ते। अद्य महायुद्धेन अहं समुद्रम् शोषयिष्यामि; मकरालयः मम क्षमां दुर्बलतां मन्यते। “आनय मे धनुः सौम्य, विषसर्पसमाः च बाणाः; अहं समुद्रं शोषयिष्यामि—वनराः पादेनैव तरिष्यन्ति। अद्यापि अचलः समुद्रः मम कोपात् कम्पिष्यते, सीमासु तटेन चिह्नितः, सह सहस्रतरङ्गसमूहैः। मम बाणैः सीमाः विनाशयिष्यामि, वरुणस्यालयं च क्षोभयिष्यामि, महाबलदनवोपेतं महोदधिं।” एवं उक्त्वा रामः, धनुः गृहीत्वा, कोपदीप्तेक्षणः, कालाग्निवत् दुर्जयः अभवत्। सः भयानकं धनुः सन्धानयन्, बाणैः जगद् व्यशोभयत्, इन्द्र इव वज्रवर्षी। ते दीप्तिमन्तः शीघ्रगामिनः बलिनः बाणाः समुद्रजलानि प्रविश्य, अन्तः स्थितान् सर्पान् त्रासयामासुः। महोदधिः मत्स्यमकरसमाकुलः, बलवद् ऊर्मिभिः कम्पमानः, भीषणः अभवत्, वातनिनादेन गर्जन्। महासमुद्रः महत्तरतरङ्गशंखपङ्क्तिभिः आवृतः, धूम्रविप्रलुलितजलः, सहसा विक्षिप्तः। सर्पाः दीप्तवक्त्राः ज्वलदक्षाः च प्रच्युता, पातालनिलयाः महादैत्याः च कम्पिताः। समुद्रराजस्य ऊर्मयः शृङ्गिण्यः विंध्यमन्दरसमाः सहस्रशः ऊर्ध्वं समुत्थिताः। वरुणालयः, ऊर्मिचक्रवातसमाकुलः, सर्पराक्षसविक्षिप्तः, मकरमहाकुलः, निनादेन व्यनदत्। तदा सौमित्रिः उत्थाय, राघवस्य भीषणवेगेन अगाधधनुषि सन्धानं दृष्ट्वा, धनुषि उपगृह्य, रामस्य प्रबलनिःश्वासस्य मध्ये, “मा, मा कुरु!” इति उवाच। “एतेन विना अपि, वीर, अद्य तव कार्यं समुद्रे सिद्धं भविष्यति; त्वद्विधानां जनानां कोपवासः न उचितः—दीर्घकालं तव धर्मः दृश्यताम्।” तथा आकाशे ब्रह्मर्षयः सुरर्षयः च गुह्याः, “हाहा!” इति शब्दं कृत्वा, महस्वनैः “मा कुरु!” इति चुक्रुशुः। श्रृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः। ततः रघूत्तमः समुद्रं प्रति तीक्ष्णवचनानि अब्रवीत्—“अद्य अहं त्वां, महोदधे, पातालसहितं शोषयिष्यामि। मम बाणैः तव आपः दग्ध्वा शुष्के भूमितले महान् रजःकणसमूहः उत्पतिष्यति। मम बाणवर्षेण वानराः पादेनैव पारं यास्यन्ति। त्वं मम पुरुषत्वं वीर्यं च न अवगच्छसि; व्यर्थं विचिन्तयसि; त्वं दैत्यालय, मया शीघ्रं पीडां प्राप्स्यसि।” सः महाबलः उत्तमधनुषि ब्रह्मदण्डसदृशं ब्रह्मास्त्रं सन्धानयामास। तदा राघवः सहसा बाणं सन्धानयन्, गगनं ननाद, गिरयः कम्पिताः। तमसा जगत् आवृतम्, दिशः न प्रकाशन्त, सरांसि नद्यः च शीघ्रं विक्षिप्ताः। सूर्यचन्द्रमसौ तारा च तिर्यग्गता, गगनं सूर्यरश्मिभिः दीप्तं तमसा चावृतम्। तदा आकाशे शतशः उल्काः दीप्ताः, वायुमण्डलात् समकाले मेघगर्जना अभवन्। तस्य तेजसा दिव्यानि वाताः प्रचण्डानि ववुः, वृक्षान् पुनः पुनः उन्मूल्य मेघान् वहन्ति स्म। गिरिशृङ्गाणि विदारयन्ति स्म, शिखराणि च भिन्दन्ति; आकाशे महान्तः मेघाः महाघोषेण ननदुः। ते महाबलाः मेघाः विद्युदिव अग्निं विसृजन्ति स्म; दृश्याः प्रजाः मेघनिनादेन सह विलपन्ति स्म। अदृश्याः च प्राणीन् भीषणं शब्दं कृत्वा, कम्पिताः, भयभीताः, स्थिरा अभवन्। ते महोत्सुकाः, भयात् न प्रचेष्टन्त, जलयुक्तैः ऊर्मिभिः, सर्पैः, राक्षसैः च सह।