तदा शार्दूलवाक्यानि श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः रावणः, तस्य सैन्यस्य दश योजनानि व्याप्तमाकाशं सर्वतो दृष्ट्वा, शीघ्रं तत्त्वं विज्ञातव्यं महाबाहो इति शार्दूलस्य वचनं शृणोति स्म। तस्य च, राजन्, त्वदीयदूताः द्रुतं गत्वा दानं साम भेदं वा कर्तव्यमिति यथायोग्यं परिजानीयुः इति पुनः उक्तम्। एवं शार्दूलवचनं श्रुत्वा, रावणः राक्षसानां स्वामी, सहसा उद्विग्नः, मनसा मार्गं विचिन्त्य, शुकं नाम अर्थविदां श्रेष्ठं सम्बोधितवान्—“त्वं शीघ्रं गत्वा सुग्रीवम् अधिपं मम वचनं सौम्येन स्निग्धेन च भाषया निवेदय, न च किंचिद् दुर्बलता त्वयि दृश्येत।” रावणः पुनरुवाच—“त्वं महात्मा, राजवंशसमुत्पन्नः, ऋक्षराजस्य पुत्रः, बलवान् च; न तव किञ्चिद् दुर्लभं, नापि क्लेशोऽस्ति। तथापि, हे कपिसत्तम, त्वं मे भ्रातृवत् प्रियः। यदि मया धर्मात्मनः प्राज्ञस्य राजपुत्रस्य भार्या हृता, तर्हि तव कः कार्यविषयः, हे सुग्रीव? त्वं पुनः किष्किन्धां प्रतियाहि। लङ्का न कदापि वानरैः प्राप्तुं शक्या; न देवैः, न गन्धर्वैः, किं पुनर् मानवैर् वा वानरैर्वा।" इति राक्षसेन्द्रेण समादिष्टः शुकः रात्रिचरः पक्षिरूपं गृहीत्वा शीघ्रं व्योम्ना प्रययौ। स दूरं समुद्रमतिक्रम्य, आकाशे स्थित्वा, सुग्रीवाय वाक्यमिदं प्राह। रावणस्याज्ञया सर्वं दुष्टेन यथोक्तं भाषितं; ततः कपयः तं दूतं द्रुतं प्रतिपद्य, त्वरया तस्य समीपं जग्मुः। ते सर्वे वानराः शीघ्रं तं गृहीत्वा पाणिभिः ताडयन्तः, रात्रिचरं बलात् गृहीत्वा भूमौ अपातयन्। स शुकः वानरैः आकाशात् भूमौ अपातितः, ताडनपीडितः, वाक्यमिदं उवाच—“काकुत्स्थ, दूतान् न हन्तव्यान्; वानराः, निगृह्यताम्। यदि दूतः स्वामीवचनं विहाय स्वार्थमेव भाषते, तदा स हन्तव्यः।” एवं शुकस्य वचनं विलपन्तं च श्रुत्वा, रामः वानरान् तं न हन्तव्यम् इति व्याहरत्। तस्मात् सुग्रीवः, वीर्यवान् महाबलः, रावणं प्रति किम् उक्तव्यम् इति चिन्तयन्, रात्रिचराय शुकाय शुद्धचित्तः वचनमिदं उवाच— “त्वं न मे मित्रं, न दयनीयः, न हितः, न प्रियः; त्वं रामस्य शत्रुः, तस्य शत्रुभिः सह स्थितः; अतः वालिवत् त्वं हन्तव्यः। अहं त्वां पुत्रैः बन्धुभिः सह हनिष्यामि, हे रात्रिचराधिप, महाबलेन सैन्येन लङ्कां भस्मीकुर्याम्। रावण, त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे, यदि देवैः, इन्द्रेण वा रक्षितः; यदि सूर्यपथं गच्छसि, अथवा पातालं प्रविशसि, अथवा शिवपादपद्मं गृहीत्वा तिष्ठसि, तथापि त्वं भ्रात्रा सह रामेण हन्यसे। त्रिषु लोकेषु तव रक्षको नास्ति—न यक्षः, न राक्षसः, न गन्धर्वः, नासुरः। वृद्धं गृध्रराजं जटायुम् त्वया हतः; किं त्वं करिष्यसि रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ? सीतां विशालाक्षीं हृतवान्, न च त्वं जानासि या त्वया हृता। त्वं न वेत्सि महाबलिनं महात्मानं, देवेभ्यः अपि अजितं, रघुकुलश्रेष्ठं, यो तव प्राणान् हरिष्यति।” ततोऽङ्गदः वालिपुत्रः कपिश्रेष्ठः उवाच—“राजन्, अयं न दूतः, न च स्पशः, यथामे मन्यते। अस्य बलं तव बलस्य तुलनां कृतम्; गृहीत्वा तं बन्धय, महाबल, इति मे रोचते।” राज्ञा समादिष्टाः तदा सेनापतयः त्वरया उत्थाय, तम् अतीव विलपन्तं गृहीत्वा बबन्धुः। शुकः तत्र तैः क्रूरैः वानरैः पीड्यमानः, रामं दशरथात्मानं आक्रन्दयन् उवाच—“मम पक्षौ बलात् छिद्येते, नेत्रे अपि पीड्येते।” “या रात्रिः मम मृत्युरूपा, या च जन्मरात्रिः, यद् यद् पापं मया मध्ये कृतम्, तत् मम उपगच्छेत् यदि मम प्राणहानिः स्यात्।” रामः तस्य विलापं श्रुत्वा, तं न ताडयामास; स वानरान् उवाच—“दूतं मुक्त्वा, यः प्राप्तः।” एवं विंशतितमं सर्गं शृणु। ततः रामः सागरतीरे कुशासनं कृत्वा, पूर्वाभिमुखः, अञ्जलिं बध्नन्, महोदधिं प्राञ्जलिः शयानः। स शत्रूनां संहरणकर्ता, नागपाशवत् भुजमुपधाय, सुवर्णाभरणैः भूषितः, मुक्तामणिभूषितभुजः, सत्कृतः सुरभिसुरभिः चन्दनेन, रक्तांशुवर्णचन्दनलिप्तः, पूर्वं सीतया सह शय्यायाम् उपगूढः, गङ्गाजलेन निषिक्तः, युद्धे युगान्तसमः, शत्रुशोकवर्धनः, मित्रानन्ददायकः, दीर्घभुजः, सागरतीरे शयानः। पुनः तस्य दक्षिणभुजः महायष्टिवत्, वामभुजः धनुर्ज्याघातलाञ्छितत्वचा, स बलवान्, सहस्रगवदाता, उवाच—“अद्याहं सागरं तरिष्यामि, वा मृत्युम् अपि प्राप्स्यामि।” एवं रामः दृढप्रतिज्ञः, विशालबाहुः, यथाविधि, संयतः, तपस्विव, सागरस्य पुरतः शयानः। स रामः, कुशशय्यायाम् उपविश्य, संयम्य, त्रिरात्रं तत्र व्यतीतवान्। तत्र धर्मात्मा रामः, कृतनिश्चयः, त्रिरात्रं सागरपूजनं कृत्वा, महोदधिं तपसा तुष्टाव।