रावणस्य समीपे शार्दूलः प्राप्य सीतास्थानं, रामलक्ष्मणयोः परमदर्शनीयमूर्त्योः, तौ महातेजस्विनौ समुद्रतीरं प्राप्तौ इत्याह। तयोः सेनया दशयोजनपर्यन्तं सर्वतः व्याप्तं नभः, इति राजानं शीघ्रं सर्वं यथातथ्यं ज्ञातव्यम् इति सूचयामास। ततः राज्ञः दूतान् प्रेषयित्वा दानं साम भेदं वा यथायोग्यं निर्णेतव्यम् इति शार्दूलः न्यवेदयत्। शार्दूलवाक्यं निशम्य, राक्षसराजः रावणः आकुलचित्तः सन् चिन्तयित्वा, शुकं अर्थकुशलानां श्रेष्ठं सम्बोध्य आज्ञापयत्—त्वं शीघ्रं सुग्रीवमुपगम्य मम सन्देशं सौम्यया वाचा, दृढया च, निर्बलत्वं विना, निवेदय। त्वं महाजात्यः, बलवान्, ऋक्षराजसुतः, न त्वयि किंचित् दुर्लभं वा दुष्प्राप्यं; अतः हे वानराधिप, भ्रातृसमानोऽसि मे। यदि मया धर्मात्मनः राजपुत्रस्य भार्या हृता, तर्हि तत् तव किम्? त्वं किष्किन्धां प्रतिगच्छ। वानरैः लङ्कायाः प्राप्तिः न कदापि साध्या; न देवैः, न गन्धर्वैः, कुतः पुनः मनुष्यैः वा वानरैः। राक्षसराजस्य आदेशात् निशाचरः शुकः विहङ्गरूपं गृहीत्वा शीघ्रं व्योम्ना समुद्रं तीर्त्वा, वायुवेगेन गत्वा, आकाशस्थः सुग्रीवाय वचः प्रोवाच। रावणस्य तेन सर्वमुक्तं, ततः वानराः वेगेन तं प्रति प्लुत्य, तं गृहीत्वा मुष्टिभिः ताडयितुम् उद्यताः। बलात् आकाशात् भूमौ अपात्य, शुकः ताडनपीडितः वानरान् इदं वचः अब्रवीत्—"दूतानां वधः न कर्तव्यः; निगृह्यताम्। यदि दूतः स्वाम्यादेशं विहाय स्वमतं वदति, तर्हि सः मरणार्हः।" शुकस्य वाक्यं श्रुत्वा, रामः वानरान् ताडयतः अवरोधयन्, "मा हन्यताम्," इति आज्ञापयत्। ततः सुग्रीवः साहसबलसम्पन्नः, "रावणाय मया किं वक्तव्यम्?" इति उवाच। ततः स वानरयूथपतिः शुकाय निशाचराय शुद्धं वचः अवदत्—"त्वं न मम बान्धवः, न दयनीयः, न हितः, न प्रियः; त्वं रामस्य शत्रुर्भूतः, तस्मात् वालिवत् हन्तव्यः। त्वां पुत्रैः बान्धवैः सहितं हनिष्यामि; महता सैन्येन लङ्कां च भस्मीकर्तास्मि।" "रावण! त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे; देवैः इन्द्रेण वा रक्षितः, सूर्यपथे गच्छन्, पातालं प्रविशन्, शम्भोरङ्घ्रिं शरणं गच्छन् अपि, त्वं च भ्राता च रामेण हन्येथाम्। त्रिषु लोकेषु तव रक्षको नास्ति—न यक्षः, न राक्षसः, न गन्धर्वः, नासुरः।" "जरयुतं गृध्रराजं जटायुम् त्वया हतम्; किं त्वं करिष्यसि रामलक्ष्मणयोः उपस्थितयोः? सीतां विशाललोचनां हृतवानसि, न च ज्ञातवान् कस्य भार्यां हृतवानसि। न त्वं तं महाबलिनं, महात्मानं, देवैरपि अजय्यम्, रघुकुलश्रेष्ठं, जीवन्तं प्राज्ञासि, यः तव प्राणान् हरिष्यति।" ततः वालिसुतः अङ्गदः वानरयूथपः उवाच—"राजन्, अयं न दूतः, न च चरः, यथामन्ये। अस्य बलं तव बलस्य तुलाम् आगतम्; अतः गृहीत्वा बद्धः क्रियताम्।" तदनु राजाज्ञया वानरयूथपतयः तं गृहीत्वा बद्धवन्तः, स च अनाथवत् विलपन् स्थितः। तत्र शुकः तैः घोरवानरैः पीड्यमानः रामं दशरथात्मानं प्रार्थयामास—"मम पक्षौ बलात् विकर्ष्येते, नेत्रे च पीड्येते।" "या रात्रिः मम मृत्युर्भविष्यति, या च जन्मरात्रिः, तयोर्मध्ये यद् दुष्कृतं मया कृतम्, तद् यदि मम मृत्युर्देयः, मयि पततु।" रामः तस्य विलापं श्रुत्वा, तं न ताडयामास, वानरान् च उक्तवान्—"यः सन्देशवहः आगतः, सः विमोच्यताम्।" एवमेकविंशतितमः सर्गः आरभ्यते। ततः सागरतीरे राघवः कुशासनं विस्तीर्य, प्राचीं दिशं प्रेक्ष्य, कृताञ्जलिः, महोदधिं प्रार्थयन् शय्याम् उपाविशत्। स शत्रुसूदनः, भुजमणिविभूषितं, सुवर्णाभरणैश्च शोभितं, सुन्दरीणां हस्तैः पुनः पुनः स्पृष्टं, चन्दनागुरुभिः पूर्वं सेवितं, उदयाचलरश्मिसदृशेन चन्दनेन शोभितं, गङ्गाजलसिक्तं, सीतया पूर्वं शोभितं, तक्षकस्य इव शय्यायाम् उपभुक्तं, युधि कालान्तमिव, शत्रूणां दुःखवर्धनं, मित्राणां सुखदं, दीर्घं, सागरतीरे स्थितं भुजं शिरसि संस्थाप्य, दक्षिणं भुजमायसदण्डसदृशं, वामं च धनुष्कोटिलाङ्कितत्वकं, सहस्रगवदातारं, तं प्रस्थितवान्। "अद्याहं सागरं तरिष्यामि, वा म्रियामि," इति निश्चित्य, रामः धर्मनिष्ठः, कृतात्मा, महामनाः, महोदधिं प्रति कुशशय्यायां यथाविधि नियम्य, तपस्विव शिश्ये। एतस्मिन्निवासे, रामः कुशशय्यायां, नियम्य, जाग्रन्, त्रिरात्रं वासं कृतवान्।