दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ द्वितीयसागरसमौ, अप्रमेयौ अगम्यौ च, इति शार्दूलः रावणं राक्षसाधिपतिं प्राह। तौ रूपसम्पन्नौ तेजस्विनौ च सीतास्थानं प्राप्तवन्तौ, समुद्रं प्राप्त्य तत्रैव सेनां निवेशयामासतुः। तयोः सेना दशयोजनपरिमितं व्योम सर्वतः आवृत्य तिष्ठति, इति महाबलिनं रावणं सूचितवान्। सः महाबलिनः त्वं शीघ्रं यथार्थस्थितिं विज्ञातुमर्हसि, इत्यपि उक्तवान्। त्वदीयाः दूताः शीघ्रं विज्ञाय दानं सान्त्वं भेदं वा यथोचितं कर्तव्यमिति तस्य मतं निवेदयामास। शार्दूलवचनं श्रुत्वा रावणः राक्षसाधिपतिः सस्मार, तदा सः आकुलचित्तः मार्गं चिन्तयित्वा शुकं अर्थविदां श्रेष्ठं सम्बोधितवान्। शुकं प्रति आज्ञापयामास—त्वं शीघ्रं सुग्रीवस्य वानरराजस्य समीपं गत्वा मम वचनं सौम्येन, दृढेन च भाषया निवेदय। त्वं महाजातीयः, महाबलवान्, ऋक्षराजपुत्रः च, त्वयि न किञ्चित् अभावः, नापदस्ति; तथापि त्वं मम भ्रातृवत् प्रियः। यदि मया बुद्धिमतः रामस्य भार्या हृता, तर्हि तव का चिन्ता, हे सुग्रीव? त्वं किष्किन्धां प्रतिगच्छ। लङ्का वानरैः न प्राप्तुं शक्या, न देवैः, न गन्धर्वैः, किं पुनः मानवैः वानरैर्वा। एवं राक्षसाधिपतेः आज्ञया निशाचरः शुकः विहंगरूपं धृत्वा गगने शीघ्रं प्रपतितवान्। स दूरं समुद्रं लङ्घयित्वा, आकाशे स्थित्वा, सुग्रीवाय वचनं प्रोक्तवान्। रावणस्य दुष्टस्य यथाज्ञापितं सर्वं निवेदितम्। ततः वानराः शीघ्रं प्रधाव्य शुकं गृह्णन्ति स्म, तं पाणिभिः ताडयन्ति स्म। निशाचरः बलात् भूमौ पतितः, ताडनदुःखितः, वदति स्म—"काकुत्स्थ, दूतान् न हन्तव्यान्, वानराः संयम्यन्ताम्। यदि दूतः स्वाम्यादेशं विहाय स्वार्थं भाषते, तदा तस्य वधः युक्तः।" रामः शुकस्य वचनं श्रुत्वा, ताड्यमानं दृष्ट्वा, वानरान् "मा हन्यत" इति न्यगृह्णात्। सुग्रीवः महाबलवान्, वीर्यसम्पन्नः, रावणं प्रति किमर्थं वाक्यं ब्रूयामि, इति रामः अवदत्। तदा वानरेन्द्रः सुग्रीवः शुकं प्रति शुद्धं, प्रशान्तं वचनं प्रोक्तवान्—"त्वं न मम मित्रं, न दयनीयः, न हितकारी, न प्रियः। त्वं रामस्य शत्रूणां सखाः, तस्मात् वालिवत् वधार्हः। अहं त्वां पुत्रैः, बन्धुभिः, स्वजनैः सह हनिष्यामि; महत् सैन्येन लङ्कां दग्ध्वा राख्यामि।" "रावण, त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे, यदि देवैः इन्द्रेण वा रक्षितः, सूर्यपथं गच्छसि, पातालं प्रविशसि, शिवार्चितपादयोः स्थित्वा अपि, त्वं सह भ्रात्रा रामेण निहन्यसे। त्रिषु लोकेषु तव रक्षको नास्ति—न पिशाचः, न राक्षसः, न गन्धर्वः, नासुरः। वृद्धं जटायुम् अपि त्वं हत्वा, किं करिष्यसि रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ? सीतां विशाललोचनां हृतवान्, यः त्वं न जानासि कस्य भार्यां हृतवान्। त्वं तं महाबलिनं, देवैरपि अजय्यं, रघुकुलश्रेष्ठं, प्राणहरं न वेत्सि।" तदा वालिपुत्रः अंगदः श्रेष्ठवानरः उवाच—"महाबाहो, अयं न दूतः, न च गूढचारः, इति मे मतिः। अस्य बलं तव बलं प्रति परीक्षितम्; तं गृह्णीयात्, एष मे रोचते।" ततः राजाज्ञया सेनापतयः उत्पत्य शुकं बध्यन्ति स्म, सः अनाथवत् विलपन् तिष्ठति। शुकः तत्र तैः भीमवानरैः पीडितः रामं दशरथात्मजं प्रति आक्रन्दयामास—"मे पक्षौ बलात् छिद्येते, नेत्रे चापि पीड्येते।" "या रात्रिः मम मृत्योरागमनस्य, या च जन्मरात्रिः, यद् यत् पापं मया कृतं तयोः मध्ये, तद् सर्वं मयि सम्पद्येत, यदि मम प्राणहानिः स्यात्।" तस्य विलापं श्रुत्वा रामः तं न ताडयामास, वानरान् "मुक्त्वा दूतम् आगतम्" इति अवदत्। एवं विंशतितमं प्रकरणं शृणु। ततः समुद्रतीरे राघवः कुशान् समुत्सृज्य, पूर्वाभिमुखः, अञ्जलिं कृत्वा, महोदधिं प्राञ्जलिः प्रणिपत्य शयने उपाविशत्। शत्रुसूदनः, स्वर्णाभरणैः भूषितः, नागपाशवत् भुजं विश्रान्तम् अकरोत्। तस्य भुजौ रत्नमणिविभूषितौ, मुक्ताफलैः शोभितौ, सुकृताभिः स्त्रीहस्तैः पुनः पुनः स्पृष्टौ। पूर्वं चन्दनागुरुभिः सेवितौ, उदितार्ककान्तिसमचन्दनलेपेन शोभितौ। यत्र सीता स्वशरीरसम्पदा शय्यायां शोभां दत्तवती, तत्रैव रामः तक्षकवत् सुखितः, गङ्गाजलेन अपि सिक्तः। रणे कालान्तसमः, शत्रूणां दुःखवर्धनः, मित्राणां हर्षदायकः, दीर्घभुजः, समुद्रतीरे विश्रान्तः। पुनः तस्य वामभुजः धनुर्ज्याभिघातलाञ्छितत्वचा, दक्षिणभुजः महायष्टिसमः। सः महाबाहुः, सहस्रगवदायकः, भुजं विश्रान्तम् अकरोत्, उक्तवान्—"अद्याहं वा समुद्रं तरामि, वा मृत्युम् उपैष्यामि।" एवमुक्त्वा रामः, दृढनिश्चयः, विशालबाहुः, यथाविधि, नियमेन, भक्त्या च, महोदधिं पुरतः मुनिवत् शयने उपाविशत्।