सुग्रीवः लक्ष्मणश्च, रामेण सम्यक् संबोधितौ, विनययुक्तं वचनं समुच्यतुः। तौ वीरौ राघवम् उवाचतुः—"किं नु, नरसिंह, विभीषणस्य युक्तकालं हितं वचनं मनःप्रसादं न करोति? विभीषणस्य उक्तं कार्यं, यः विजयाय समयः, अस्माकं सर्वथा प्रियं। भीषणं वरुणालयं समुद्रं सेतुना विना लङ्कां गन्तुं न शक्यते—देवैरपि दानवैः सह। तस्मात् वीरस्य विभीषणस्य वचनं यथावत् कार्यम्; विलम्बः न क्रियताम्। समुद्रः आज्ञायेत, यथा रावणपालितां नगरीं प्रति सेना यातु।" एवं उक्तः रामः नद्याः तटे तृणैः संवृते शय्यायां यज्ञवेदिवत् शयनं कृतवान्। इदानीं वाल्मीकिमहाकाव्ये युद्धकाण्डे विंशतितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः शक्तिमान् राक्षसः शार्दूलः सुग्रीवसंरक्षितं सैन्यं समीपं आगत्य दृष्टवान्। स रावणस्य राक्षसराजस्य दूतः, दुष्टचेताः। सर्वतः शान्तं सैन्यं दृष्ट्वा राक्षसः लङ्कां प्रत्यागतः। शीघ्रं लङ्कां प्रविश्य राजा प्रति वचनं उवाच—"वानरभल्लूकसैन्यं लङ्कां प्रति आगच्छति। दशरथसुतौ रामलक्ष्मणौ अपरिमेयौ, द्वितीयसमुद्रवत्। रूपेण तेजसा च उत्तमौ सीतायाः स्थानं आगतौ। तौ दीप्तिमन्तौ समुद्रं आगत्य सैन्यं तत्र स्थापितवन्तौ। तेषां सेना दिग्दिगन्तं दशयोजनपर्यन्तं आच्छादितवती। महराजन्, त्वया शीघ्रं वस्तुनिष्ठा स्थिति ज्ञातव्या। तव दूतैः शीघ्रं ज्ञातव्यं—दानं, साम, भेदं वा किम् उचितम्।" शार्दूलस्य वचनं श्रुत्वा रावणः राक्षसराजः आकुलितः, मार्गं चिन्तयित्वा शुकं अर्थविदां श्रेष्ठं प्रति उवाच—"त्वं शीघ्रं सुग्रीवस्य राज्ञः समीपं गच्छ; मम वचनं सौम्यं दृढं च वद, दुर्बलतां विना।" "त्वं महाकुलोत्पन्नः, बलवान्, ऋक्षराजपुत्रः; तव कोऽपि अभावः नास्ति; वानरराजन्, त्वं मम भ्रातृवत् प्रियः। यदि अहं बुद्धिमतः राजकुमारस्य पत्नीं हरितवान्, तस्य तव किं प्रयोजनम्? त्वं किष्किन्धां प्रतिगच्छ। वानरैः लङ्कां गन्तुं न शक्यते; देवैः गन्धर्वैः अपि न शक्यते—मानुषैः वानरैः किम् पुनः।" राज्ञः आज्ञया शुकः निशाचरः पक्षिरूपं धृत्वा शीघ्रं आकाशे उड्डीनः। समुद्रस्य ऊपरि दीर्घं मार्गं गत्वा, आकाशे स्थित्वा सुग्रीवमिदं वचनं उवाच। रावणस्य दुष्टस्य यथाज्ञं सर्वं उक्त्वा, वानराः शीघ्रं तं प्रति उत्पत्य अग्रे गतवन्तः। ततः सर्वे वानराः तं गृहीत्वा, पाणिभिः ताडयन्तः, निशाचरं बलात् गृहीत्वा भूमौ अपातयन्। आकाशात् भूमौ शीघ्रं अपातितः शुकः वानरैः ताडनं सहनं कृत्वा इदं वचनं उवाच—"काकुत्स्थवंशज, दूतः न हन्यते; वानराः, संयम्यताम्। यदि दूतः स्वामीकृतं वचनं त्यजति, स्वस्य कार्यं कुर्यात्, अनुक्तं वदेत्, तस्य मृत्युयोग्यः।" शुकस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य विलापं च, रामः वानरान् उवाच—"न हन्यताम्।" वानरैः ताड्यमानं शुकं न मारयितुं आज्ञापयामास। सुग्रीवः, साहसशालि महाबलः, इदं उवाच—"मम रावणं प्रति किं वचनं वक्तव्यम्?" ततः वानराणां प्रमुखः सुग्रीवः निशाचरं शुकं शुद्धं वचनं उवाच—"त्वं न मम मित्रं, न दया, न हितकरः, न प्रियः; त्वं रामस्य शत्रु, तस्य शत्रुभिः सह—तस्मात् वालिवत् वधार्हः। अहं त्वां पुत्रैः बान्धवैः सह हनिष्यामि; महाबलसैन्येन लङ्कां भस्मीकर्तुम्।" "रावणः, त्वं राघवात् न मोक्ष्यसे—देवैः इन्द्रेण रक्षितः अपि; सूर्यपथं गच्छसि, पातालं वा प्रविशसि, शिवपादपद्मं शरणं वा गच्छसि—त्वं भ्राता च रामेन हन्येथ। त्रिषु लोकेषु तव रक्षको नास्ति—यक्षः, राक्षसः, गन्धर्वः, असुरः अपि। वृद्धं गृध्रराजं जटायूं हत्वा, किं करिष्यसि रामलक्ष्मणयोः उपस्थितयोः? सीतां विशालाक्षीं हृतवान्, न जानासि कं हरसि। न जानासि महाबलिनं महात्मानं, देवैरपि अजय्यं रघुकुलश्रेष्ठं, यः तव प्राणान् हरिष्यति।" ततः वालिपुत्रः अंगदः वानरश्रेष्ठः इदं उवाच—"महाप्रभो, एषः दूतः न, न च गुप्तचरः, यथाभासते। अस्य बलं तव बलं प्रति परिक्षीतम्; गृहीत्वा स्थाप्यताम्, महाबलिन्, इदं मे रोचते।" राज्ञः आज्ञया सेनापतयः उत्पत्य शुकं गृहीत्वा बद्धवन्तः; स अनाथवत् विलपन्। शुकः तैः उग्रवानरैः पीडितः रामं दशरथात्मजं प्रति चिचीषः—"मम पक्षौ बलात् विक्षिप्यन्ते, नेत्रे अपि पीड्येते।" "यत्र रात्रिः मम मृत्युं, यत्र रात्रिः मम जन्म, तयोः मध्ये यद् दुष्कृतं कृतं, यदि प्राणहानिः, तद् सर्वं मम उपस्थातु।" रामः तस्य विलापं श्रुत्वा तं न ताडयामास; वानरान् उवाच—"दूतः आगतः विमोच्यताम्।" इदानीं एकविंशतितमः सर्गः श्रूयताम्।