राघवस्य राज्यं, जीवितं, सुखं च इदानीं त्वयि आश्रितम् इति श्रुत्वा, रामः तं वचनं श्रुत्वा एवमुवाच। तं सान्त्वयन् दृष्ट्वा रामः प्रीतिपूर्वं इदं प्राह— “राक्षसाणां बलं दुर्बलत्वं च सत्येन वद।” रामेण एवं पृष्टः, निष्कलुषकर्मणा, राक्षसः सर्वं रावणस्य बलं वर्णयितुं आरभत। “राजकुमार, स्वयम्भुवः वरात् दशग्रीवः रावणः न केनचित् प्राणिनां हन्यते, न गन्धर्वैः, न सर्पैः, न पक्षिभिः। तस्य ज्येष्ठः भ्राता कुम्भकर्णः, महाबलः, दीप्तिमान्, युद्धे इन्द्रसमः। राम, तस्य सेनापतिः प्रहस्तः, यदि श्रुतवान्, कैलासशिखरे मणिभद्रं विजित्य युद्धे प्रसिद्धः। युद्धे दुर्निवार्यकवचं धारयन्, बाहुयोः मणिबद्धमणिम्, इन्द्रजित् धनुष्मान् स्थितः अदृश्यः, न हन्यते। स महायुद्धे अग्नौ हुत्वा, अदृश्यः भूत्वा, रघव, जनान् हन्ति। महोदरो महापार्श्वः, तथा अकम्पनः राक्षसः, तस्य सेनापतयः, युद्धे लोकपालसमाः। शतकोटि रूपविकृताः राक्षसाः, मांसशोणितभक्षाः, लङ्कानगरवासिनः। एतेषां साहाय्येन राजा लोकपालैः सह युद्धम् अकरोत्; देवैः सह रावणेन, दुर्जनेन, पराजिताः।” एवं विभीषणस्य वचनं श्रुत्वा, रघुकुलश्रेष्ठः, मनसि विचिन्त्य, इदं वचनं उवाच— “यद् रावणस्य कृतं दुष्कृत्यम्, हे विभीषण, तव कथनानुसारं अहम् तत्त्वेन अवगच्छामि। रावणः यदि रसातलं वा पातालं वा गच्छेत्, अथवा पितामहस्य समीपं याति, सः मम वधात् जीवन् न मोक्ष्यते। रावणं पुत्रैः, बन्धुभिः, स्वजनैः सह युद्धे निहत्य, ततोऽयोध्यां न प्रविश्यामि; एतेषु त्रिषु भ्रातृषु शपथं करोतिः।” रामस्य निष्कलुषकर्मणः वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा विभीषणः शिरः नमयित्वा इदं उवाच— “राक्षसविनाशे, लङ्काजये च यथाशक्ति सहाय्यं करिष्यामि, सैन्ये प्रवेशं करिष्यामि।” एवं भाषमाणं, रामः विभीषणं आलिङ्ग्य, हृष्टः लक्ष्मणं उवाच— “समुद्रात् वारि आनय।” “तत् वारि यथाशुद्धं, विभीषणं बुद्धिमन्तं राक्षसाधिपतित्वे शीघ्रं अभिषेकं कुरु, मम अनुग्रहात्।” एवं उक्तः सौमित्रिः रामस्य आज्ञया, श्रेष्ठवानराणां मध्ये, विभीषणं राक्षसाधिपतिं अभिषेचयत्। रामस्य अनुग्रहं दृष्ट्वा, वानराः तत्क्षणं हर्षेण घोषं कृत्वा, महात्मानं स्तुत्वा, “साधु! साधु!” इति वदन्ति। तदा हनुमान् सुग्रीवः च विभीषणं प्राहतुः— “कथं वयं सर्वे महाबलवानरैः सहिताः, स्थिरं समुद्रं वरुणालयं लङ्घिष्यामः?” “यथा किञ्चित् उपायेन नदीनदीपतिं सम्प्राप्त्य, वयं सर्वे सैन्येन शीघ्रं वरुणालयं लङ्घेम, लङ्कां गच्छेम।” एवं उक्तः धर्मात्मा विभीषणः प्रत्युवाच— “राघवः राजा समुद्रं शरणं गच्छेत्। एष महाप्रभूतः समुद्रः सगरस्य खनितः; रामस्य वंशजः समुद्रः तस्य कार्यं करोतु।” एवं बुद्धिमता राक्षसेन विभीषणेन उक्तम् श्रुत्वा, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह रामस्य समीपं गच्छत्। ततः सुग्रीवः, विशालग्रीवः, विभीषणस्य शुभं वचनं रामाय निवेदयामास, समुद्रतीरे उपविष्टः। तस्य प्रस्तावः रामस्य धर्मात्मनः, बलिनः लक्ष्मणस्य, वानरराजस्य सुग्रीवस्य च, स्वभावेन अनुकूलः अभवत्। रामः, शीलसम्पन्नः, हसित्वा लक्ष्मणं उवाच— “लक्ष्मण, विभीषणस्य यः उपदेशः, स मम रोचते।” “सुग्रीवः नित्यं बुद्धिमान्, त्वं च साक्षात् मन्त्रज्ञः; यद् युवयोः मनः प्रसन्नं, विचिन्त्य तद् वदताम्।” एवं उक्तः, सुग्रीवः लक्ष्मणः च, धर्मयुक्तं वचनं प्राहतुः— “हे नरश्रेष्ठ, विभीषणस्य यः उपदेशः, स शुभः समयः, स मम न अप्रियः, राघव।” “समुद्रं वरुणालयं सेतुना विना लङ्का न प्राप्यते, न देवैः, न दानवैः। वीरस्य विभीषणस्य यथा वचनं, तथा कुर्यात्; विलम्बः न भवेत्। समुद्रः आज्ञाप्यताम्, यथा सैन्यं लङ्कानगरं गच्छेत्।” एवं उक्तः, रामः तदा नदीनदीपतिः तटे, कुशशय्यां आसन्नः, यज्ञवेदिवत् शयामास। शृणु अधुना वाल्मीकि-रामायणस्य युद्धकाण्डे विंशतितमं सर्गम्। ततः शार्दूलः नाम राक्षसः, महाबलः, सुग्रीवस्य रक्षणाय सैन्यं उपविष्टं दृष्ट्वा आगच्छत्। स रावणस्य राक्षसराजस्य दूतः, दुष्टचेताः। सर्वतः शान्तं सैन्यं दृष्ट्वा, राक्षसः पुनः लङ्कां प्रविष्टः। शीघ्रं लङ्कां गत्वा, रावणं उवाच— “वानरभल्लूकसैन्यं लङ्कायाः अभिमुखं आगच्छति।” “दशरथस्य द्वौ पुत्रौ, रामलक्ष्मणौ, अपरः समुद्रः इव, अनन्तः, अगम्यः।” एवं कथा सुमधुरं, श्रद्धया, संस्कृतेन प्रवहति।