विभीषणः सर्वभूतानां त्राता त्वं मयि शरणं प्राप्तः, लङ्कां स्वजनं धनं च परित्यज्य त्वाम् उपागतवान् इति रामाय निवेदयामास। तस्य वचनं श्रुत्वा, "मम राज्यं, प्राणाः, सुखं च सर्वं त्वयि अधीनम्" इति पुनरपि निवेद्य, स विभीषणः रामस्य समीपे स्थितः। तदा रामः सान्त्वनपूर्वकं तं स्नेहपूर्णया दृष्ट्या निरीक्ष्य उवाच—"राक्षसानां बलाबलानि यथार्थतः वद।" रामेण एवं उक्तः, निष्पापकर्मणा, स राक्षसः रावणस्य सर्वं बलं विस्तरेण वर्णयितुम् आरब्धवान्। "राजन्, स्वयम्भुवः वरप्रभावात् दशग्रीवः रावणः न केनचित् प्राणिना, न गन्धर्वैः, न सर्पैः, न पक्षिभिः हन्तुं शक्यः। मम ज्येष्ठभ्राता रावणस्य अनन्तरम् एव कुम्भकर्णः, महाबलः, तेजस्वी, युद्धे इन्द्रसमः। तस्य सेनापतिः प्रहस्तः, यं त्वं शुश्रूषि, कैलासे मणिभद्रं युद्धे जितवान्। युद्धे दुर्निवार्यकवचधारी, बाहुपाशयुक्तः, धनुर् गृहीत्वा स्थितः इन्द्रजित् अदृश्यः, स हन्तुं न शक्यः। सः महायुद्धे, अग्नये हविर्दत्त्वा, अदृश्यः भूत्वा, वीर्यवान् इन्द्रजित् जनान् निघ्नाति। महोदरः महापार्श्वः च, तथा अत्र अकम्पनः नाम राक्षसः, एते रावणस्य सेनापतयः, युद्धे लोकपालसमाः। लङ्कापुरे रूपपरिवर्तिनः, रक्तमांसभक्षिणः, लक्षकोटिसंख्यकाः राक्षसाः निवसन्ति। एतेन सह राजा लोकपालैः सह युद्धं कृतवान्; देवैः सह अपि रावणेन पराजिताः।" एवं विभीषणवचनं श्रुत्वा, रघुकुलश्रेष्ठः रामः सर्वं विचिन्त्य, "यथावद् रावणस्य दुष्कृतानि त्वया यथोक्तानि, तथा एव अहं जानामि।" इत्युक्त्वा, "रावणः यदि रसातलम्, पातालं वा, ब्रह्मणो वा समीपं गच्छेत्, मम हस्तात् जीवन् न मोक्ष्यते। रावणं पुत्रैः बन्धुभिः सह युद्धे हत्वा एव अहम् अयोध्यां प्रवेक्ष्यामि, एतेषां त्रीणां भ्रातॄणां शपे।" इति प्रतिज्ञां कृतवान्। रामस्य निष्पापकर्मणः वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा विभीषणः शिरसा प्रणम्य उवाच—"राक्षसानां विनाशाय, लङ्कायाः जयाय, यथाशक्ति सहायः भविष्यामि, सैन्ये च प्रवेक्ष्यामि।" इति। तस्य वचनेन रामः सन्तुष्टः, विभीषणं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, लक्ष्मणं प्रति प्रहृष्टः उवाच—"समुद्रात् जलं आनय।" रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः शीघ्रं सागरजलम् आनयत्, तेन जलस्य अभिषेकं कृत्वा, प्राज्ञं विभीषणं राक्षसाधिपतित्वे समनुजज्ञौ। तद्विदित्वा वानराः त्वरितम् उच्चैः प्रहृष्य, "साधु साधु" इति महात्मनं रामं स्तोतुं आरब्धाः। अनन्तरं हनूमता सुग्रीवेण च विभीषणः पृष्टः—"महाबलवतः वानरैः परिवृताः वयं कथं अचलस्यान्तः स्थितं वारुणालयं सागरं तरिष्यामः?" इति। ततो वदन्ति—"कथमपि नद्यापतिं समीपं गच्छेम, यथा सर्वे वयं सेना सह शीघ्रं वारुणालयं लङ्कां प्रति तरामः।" इति। एवं उक्ते, धर्मात्मा विभीषणः प्रत्यवदत्—"राघवः राजा सागरं शरणं गच्छेत्। अयं महागम्भीरः सागरः सगरस्य खुदितः; स रामस्य कार्यं कर्तुम् अर्हति।" इति। तदनु, प्राज्ञेन विभीषणेन उक्तं श्रुत्वा, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह रामस्य समीपं जगाम। तत्र सुग्रीवः, विशालग्रीवः, तीरस्थे रामे लक्ष्मणेन सह उपविश्य, विभीषणस्य शुभं वचनं निवेदयामास। तद् वचनं स्वभावतः धर्मात्मनः रामस्य, महाबलिनः लक्ष्मणस्य, वानरेन्द्रस्य च सुग्रीवस्य रोचते स्म। ततः रामः, शिष्टाचारस्य पालनाय, स्मितपूर्वकं उवाच—"लक्ष्मण, विभीषणस्य एषः उपदेशः मम रोचते।" इति। "सुग्रीवः सदा बुद्धिमान्, त्वं च मन्त्रेषु निपुणः; यत् उभयोः रोचते, ममापि तत् श्रेयः, तद् वक्तव्यम्।" इत्युक्ते, सुग्रीवलक्ष्मणौ सहितौ यथोचितं वचः ऊचतुः—"कथम्, नरश्रेष्ठ, विभीषणेन यः समये यः सफलः उपदेशः कृतः, स नो न रोचेत, राघव?" "अयं भीषणः सागरः, वारुणालयः, सेतुं विना न देवैः न दानवैः लङ्कां गन्तुं शक्यते।" "वीरस्य विभीषणस्य वचनं यथावत् कार्यम्; विलम्बः न कर्तव्यः; सागरः आज्ञाप्यताम्, यथा सेना रावणपालितां पुरीं प्रतिगच्छेत्।" एवं उक्त्वा, रामः तदा नद्याः तटे तृणैः आवृतायां भूमौ यज्ञवेदिकायामिव शयानः अभवत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतौ युद्धकाण्डे विंशः सर्गः आरभ्यते। तदा शार्दूलः नाम महाबलः राक्षसः आगत्य, सुग्रीवपालितं सैन्यं संनिविष्टं दृष्ट्वा, रावणस्य दूतः सन्, सर्वतः शान्तं सैन्यं दृष्ट्वा शीघ्रं लङ्कां प्रविश्य, रावणं प्रति उवाच—"वानरर्षभैः ऋक्षैश्च सहितं बलम् अस्माकं लङ्कां प्रति आगच्छति।