धर्मज्ञ महाबाहो, लोकनाथमणिद्युम्ने, त्वयि सत्यमार्गस्थिते पुण्यशीलसमन्विते, उत्तमं वचनं भाषसे—एषु किमद्भुतं? मम चान्तःकरणेनापि विभीषणः शुद्धात्मा इति ज्ञायते; लक्षणेन च व्यवहारतः सर्वथा परीक्षितः सः। अतः स महाबुद्धिः विभीषणः शीघ्रमेव अस्माभिः समत्वं प्राप्नुयात्, राघव, सखा चास्तु। एवमुक्ते हरिप्रभुणा सुग्रीवेण, नरपतिः श्रीरामः तं विभीषणं शीघ्रं प्रतिगन्तुं प्रवव्रे, यथा देवेशः इन्द्रः विहगपतिं प्रतिगच्छेत्। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः श्रोतव्यः। राघवेण अभयदानं दत्ते, तदा रावणानुजः महाबुद्धिः विभीषणः नम्रः भूत्वा भूमौ दृष्टिं न्यपातयत्। प्रमुदितः सः स्वभृत्यैः सह नभसो भूमिमवातरत्; धर्मात्मा विभीषणः रामं प्रणम्य तस्थौ। सः चत्वारः राक्षसान् सह रामपादयोः पतित्वा, ततः विभीषणः रामं प्रति वाक्यमुवाच। युक्तमेव मया हर्षेण परिपूर्णं मनः प्राप्तम्; अहं रावणस्य कनिष्ठभ्राता, तेन चावमानितः। त्वां शरणं प्राप्तवानस्मि, सर्वभूतपालकं; लङ्कां, सुहृदः, धनं च परित्यज्य। मम राज्यं, जीवितं, सुखं च त्वयि एव प्रतिष्ठितम्। एवं श्रुत्वा रामः तं सान्त्वयन्, सस्नेहमवलोक्य, उवाच—"राक्षसानां बलाबलम् सत्येन वद।" रामेण, निष्पापकर्मणा, एवमुक्तः राक्षसः रावणस्य सर्वं बलं वर्णयितुं प्रारब्धवान्। "स्वयम्भुवः वरप्रसादेन दशग्रीवः रावणः न केनचिद्वध्यम्, न गन्धर्वैः, न सर्पैः, न पक्षिभिः। मम ज्येष्ठः भ्राता कुम्भकर्णः, रावणानन्तरं, महाबलः तेजस्वी, समरेन्द्रसमः। राम, तस्य सेनापतिः प्रहस्तः, यदि श्रुतं तव, कैलासे युद्धे मणिभद्रं जितवान्। युद्धे दारुणायुधः कवचधारी, बाह्वोः कटकबद्धः, इन्द्रजित् धनुष्मान् अप्रतिहतः, अपि च अदृश्यः निहन्ति। महायुद्धे सः इन्द्रजित् दीप्तमान्, अग्नौ हविर्दत्वा, अदृश्यः सन् राघव, शत्रून् निहन्ति। महोदरः महापार्श्वः च, तथा अकम्पनः राक्षसः—एते तस्य सेनापतयः, युद्धे लोकपालसमाः। लङ्कापुरनिवासिनः शतसहस्रकोटयः राक्षसाः, रूपान्तरधारिणः, मांसरुधिरभक्षिणः। एतेन नृपतेन सह देवैः सह लोकपालैः युद्धं कृतम्; रावणेन पापेन ते पराजिताः।" एवं विभीषणवचनं श्रुत्वा, रघुसत्तमः, सर्वं मनीषया विचिन्त्य, इदं वचनं उवाच। "यावद्विभीषण, रावणस्य यानि पापकृत्यानि त्वया निगदितानि, तानि सर्वाण्यहं यथावत् अवगच्छामि। रावणः यदि रसायां वा पाताले वा ब्रह्मणः समीपं गच्छेत्, मत्तः जीवन् न मोक्ष्यते। रावणं हत्वा, तस्य पुत्रैः, बन्धुभिः, सगोत्रैः सह, अहं अयोध्यां न प्रविश्यामि—एतेन त्रिभिः भ्रातृभिः शपे।" रामस्य निष्पापकर्मणः वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा विभीषणः शिरसा प्रणम्य, इदं वचनं उवाच। "यथाशक्ति राक्षसानां विनाशे, लङ्कायाः जयाय, सहाय्यं करिष्यामि; सेनायाम् प्रवेक्ष्यामि।" एवमुक्ते, रामः विभीषणं परिष्वज्य, प्रसन्नः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"सागरात् वारि आनय।" "एतेन वारिणा, सौमित्रे, शीघ्रं बुद्धिमन्तं विभीषणं राक्षसेन्द्रं मम अनुज्ञया अभिषिञ्च।" एवं उक्तः सौमित्रिः, वानरश्रेष्ठमध्यगे, रामाज्ञया विभीषणस्य राजाभिषेकं कृतवान्। रामस्य कृपां दृष्ट्वा, वानराः हर्षेण "साधु साधु" इति महात्मानं स्तुवन्तः प्रहृष्टाः। ततः हनूमत्सुग्रीवौ च विभीषणं ऊचतुः—"कथं वयं सर्वे महाबलवानरैः सहिताः, अचलं सागरं, वरुणालयं, तरिष्यामः?" "कस्यचित् उपायेन, सरित्पतिं वरुणालयं समाश्रित्य, सेनया सह शीघ्रं सागरं तराम।" एवं उक्तः धर्मात्मा विभीषणः प्रत्युवाच—"राघवः नृपः सागरमेव शरणं गच्छेत्। अयं महती सागरः सगरः खनितः; तस्मात् रामस्य कार्यं सागरः कर्तव्यं।" एवं विभीषणेन उक्तं श्रुत्वा, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह रामसमीपं जगाम। ततः सुग्रीवः, स्थूलग्रीवः, सागरतीरे उपविष्टान् रामलक्ष्मणयोः समीपं, शुभं विभीषणवचनं निवेदयामास। स्वभावतः एषा योजना रामस्य धर्मात्मनः, तथा बलिनः लक्ष्मणस्य, वानरेन्द्रस्य च सुग्रीवस्य, रोचिता। सदाचारस्य कृते, कुशलः रामः स्मितपूर्वकं उवाच—"लक्ष्मण, एष विभीषणस्य मन्त्रः मम रोचते। सुग्रीवः सदा बुद्धिमान्, त्वं च मन्त्रकुशलः; यत् उभयोः रोचते, विचार्य तत् वदेताम्।