यदा स रात्रिचरः पापो वा न वा, भ्रातुः दुःखमुपपन्नस्य कः नाम त्यागं कुर्यात्? इति वानरराजस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे तद्विचारयामासुः। तदा सत्यवीर्यः काकुत्स्थः सौमित्रिं शुभलक्षणं सस्मितं मन्दं वाक्यमुवाच— "शास्त्रं अनधीत्य, वृद्धान् असेवमानः, वानराधिपतेरिवं वाक्यं वक्तुं न शक्यते। मम मतिम् अनुसृत्य, अत्र किञ्चित् सूक्ष्मं दृश्यते; सर्वेषां राज्ञां लोकेऽप्यनुभवः अस्ति। शत्रवः, कुलीनाः, पार्श्वस्थाश्चोक्ताः; आपदि ते प्रहर्तुमिच्छन्ति— अतः अयं अत्र आगतः। निर्दोषाः कुलीनाश्च स्वहितैषिणः सन्मान्याः; एषा राज्ञां सामान्यः मार्गः, सतां प्रति अपि सावधानता कार्या। त्वया शत्रुपक्षबलग्रहणस्य दोषः उक्तः, तत्र तत्त्वतः शास्त्रानुसारं शृणु। न वयं तस्य कुलसम्भवः, न च राक्षसः राज्यं इच्छति; बुद्धिमन्तः विवेक्ष्यन्ति— अतः विभीषणः स्वीकर्तव्यः। एकत्र समागम्य सुखिनः स्युः; महती ध्वनिः उत्पद्यते, परस्परभीः जायते— तस्मात् भेदः स्यात्; अतः विभीषणः स्वीकर्तव्यः। न सर्वे भ्रातरः भरतसमा, न च सर्वे पुत्राः ममसमाः, न च मित्राणि त्वत्समानि, प्रिय।" एवं रामेण उक्तः सुग्रीवः सौमित्रिणा सह उत्थाय, स महाबुद्धिः प्रणम्य वाक्यमुवाच— "रात्रिचरः अयं रावणेन प्रेषितः इति विद्धि; धैर्यवतां मध्ये तस्य निग्रहः युक्तः इति मन्ये। अयं राक्षसः विश्वासं प्राप्ते त्वयि, मयि च प्रमत्ते, कपटेन उपदिष्टः, प्रहाराय आगतः, अनघ।" इति वचनं रघुवंशश्रेष्ठाय उक्त्वा, वानरसेनापतिः सुग्रीवः वाक्यकुशलः तत्र मौनं जगाम। रामः सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, विचिन्त्य, वानरश्रेष्ठाय शुभतरं वाक्यं उवाच— "रात्रिचरः अयं पापो वा न वा, कथं माम् किञ्चिदपि सूक्ष्मेणापि बाधेत? वानरसेनापते, इच्छेयम् चेत्, पिशाचदानवयक्षराक्षसान् पृथिव्यां केवलाङ्गुल्यग्रेण निहन्यां। शत्रुः शरणमागतः कपोतः सत्कारं प्राप, स्वमांसदानेनापि निमन्त्रितः इति श्रूयते। स कपोतः स्वपत्नीहर्तारं अपि शरणागतं प्राप; किं पुनः ममविधस्य? शृणु, कण्डो नाम कण्वस्यात्मा, धर्मज्ञः सत्यवादी महर्षिः, यः गीयमानानि श्लोकान् उक्तवान्— 'शरणागतं शत्रुमपि, अञ्जलिपुटं, क्लिश्यमानं, न हन्तव्यम्, दयया अपि, रिपुं, रिपुतापन। क्लिष्टं वा गर्वितं वा, शरणागतं परेषां, आत्मसंयमी प्राणान् दत्त्वापि रक्षेत्। भीत्या मोहात् कामात् वा, शक्त्या यथोचितं न रक्षति, स पापः लोके निषिद्धः। शरणागतः रक्ष्यमाणः यदि रक्षिणः पुरतः नश्यति, तदा रक्षिणः सर्वं पुण्यं नश्यति। तस्मात् शरणागतानां अनरक्षणे महद् दोषः, स्वर्गहानिः, यशःहानिः, बलवीर्यनाशश्च।' एवं धर्म्याणि, यशःकराणि, स्वर्गफलानि च, कण्डुवचनानि करिष्यामि। यः कश्चिदपि एकवारं शरणं प्रपद्यते— 'अहं तव अस्मि' इति— तस्मै सर्वभूतेभ्यः अभयं ददामि; एष मे प्रतिज्ञा। तस्मात्, वानरश्रेष्ठ, तम् आनय; विभीषणो वा रावणो वा, अहम् अभयं दत्तवान्, हे सुग्रीव।" रामस्य वचनं श्रुत्वा वानरेश्वरः सुग्रीवः काकुत्स्थं सख्येन पूर्णः प्रत्युवाच— "एतस्मिन्नेव किं आश्चर्यम्, धर्मज्ञ, जगन्नाथमणे, यद् धर्मनिष्ठः सत्त्वस्थः च त्वम् उत्तमं वाक्यम् उक्तवान्? ममापि अन्तःकरणे विभीषणः शुद्धः इति ज्ञायते; अनुमानतः, आचरणतः च, सः सर्वथा परीक्षितः। तस्मात्, राघव, स महाबुद्धिः विभीषणः शीघ्रं अस्माभिः समः भूत्वा, सख्यं स्वीकरोतु।" एवं सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, मनुजपतिः विभीषणस्य साक्षात् साक्षात्काराय शीघ्रं जगाम, यथा इन्द्रः पक्षिराजं प्रति यायात्। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः। यदा राघवेण अभयं दत्तं, तदा महाबुद्धिः विभीषणः, रावणस्य अनुजः, भूमौ दृष्टिं न्यपातयत् प्रणम्य। हृष्टः सः स्वभृत्यैः सह नभस्तः भूमिमवतीर्य, धर्मात्मा विभीषणः रामाय प्रणम्य, चत्वारः राक्षसाः तेन सह रामपादौ पतिताः। ततः विभीषणः रामं प्रति वाक्यमुवाच— "यथार्हम् अद्य अहं हृष्टः अस्मि; अहं रावणस्य अनुजः, तेन कारणेन अपमानितः। सर्वभूतानां रक्षिता त्वं शरणं प्रपन्नः अस्मि; लङ्कां, मित्राणि, धनं च त्यक्तवान्।