सुग्रीवः तदा उक्तवान्, तानि वचनानि विचिन्त्य, वानरश्रेष्ठः शुभतरं वाक्यं पुनः प्रवदति स्म। सः अब्रवीत् — "अयं निशाचरः पापः वा न वा, कष्टम् आपन्नं भ्रातरं कः त्यजेत्?" केन वा त्यक्तव्यः इति, वानरराजस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे तद् विचारयन्ति स्म। ततः सत्यवीर्यः काकुत्स्थः, अल्पं स्मित्वा, शुभलक्षणं लक्ष्मणं प्रति इदम् वचनं उवाच — "शास्त्रं न अध्ययनं, वृद्धानां न सेवा, तर्हि वानरेश्वरस्य यथा उक्तं, तथा वाक्यं कथयितुं न शक्यते।" तत्र सूक्ष्मं किमपि अस्ति, मे मतं; सर्वेषां राज्ञां प्रत्यक्षं लोकानुभवः अपि अस्ति। शत्रवः, कुलीनाः, पार्श्वस्थाः च उच्यन्ते; आपद्गते, ते आघातं कुर्युः — अतः अयं इह प्राप्तः। निरपराधाः कुलीनाः स्वहितैः सम्मानं कुर्वन्ति; राज्ञां सामान्यं मार्गं एषः, किन्तु साधुषु अपि सावधानता करणीयम्। शत्रुसामर्थ्यग्रहणस्य दोषः यः त्वया उक्तः, तं ते तन्त्रानुसारं व्याख्यास्यामि; शृणु। न वयं तस्य वंशे, न राक्षसः राज्यं इच्छति; बुद्धिमन्तः विवेक्तुं शक्नुवन्ति — अतः विभीषणः ग्राह्यः। समागताः सुखिनः स्युः; महान् शब्दः उत्पद्यते, पारस्परिकं भयम् आगच्छति — तदा भेदः भवति; अतः विभीषणः ग्राह्यः। सर्वे भ्रातरः न भरतवत्, सर्वे पुत्राः न ममवत्, सर्वे मित्राणि न त्वद्वत्, हे प्रिय। रामेण एवं उक्तः, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह उत्थाय, महाबुद्धिः नमित्वा इदम् वचनं उवाच — "रावणेन अयं निशाचरः प्रेषितः, धैर्यवन्तः मध्ये, तस्य धैर्यं युक्तं मन्ये।" अयं राक्षसः, विश्वासे प्राप्ते, मयि च अनवधानः, त्वाम् आघातयितुं, कपटेन उपदिष्टः इह आगतः, हे निरपराध। ततः रघुवंशश्रेष्ठे उक्त्वा, सुग्रीवः, सेनापतिः, वाक्यकुशलः, मौनं जगाम। रामः, सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा विचिन्त्य, वानरश्रेष्ठं प्रति शुभतरं वचनं पुनः उवाच — "अयं निशाचरः पापः वा न वा, कथं सः मम सूक्ष्मेणापि हानिं करिष्यति?" हे वानरसेनापते, इच्छेयम् चेत्, पिशाचान्, दानवान्, यक्षान्, भूमौ राक्षसान्, केवलं अङ्गुल्याः अग्रेण हन्तुं शक्न्यामि। शत्रुः शरणं याचमानः कपोतः सम्यक् सत्कारं प्राप, स्वमांसं अपि अतिथये दत्तम् इति श्रूयते। स कपोतः स्वपत्नीहरणं कृतं अपि शरणागतं यथावत् अङ्गीकृतवान्; तर्हि मम किं? शृणु, कण्डुना, कण्वस्य पुत्रेण, महर्षिणा, धर्मिष्ठेन, सत्यवादिना, गीता गाथाः। शरणागतं शत्रुं, अञ्जलिं कृत्वा, क्लिष्टं, दया हेतुना अपि, न हन्तव्यम्, हे शत्रुनिषूदन। दुःखितः वा गर्वितः वा, शत्रुः अन्येषु शरणं प्राप्तः चेत्, आत्मसंयमी जनः, प्राणैरपि तं रक्षेत्। भयात्, मोहात्, इच्छया वा, यः शक्त्या यथोचितं न रक्षति, सः लोकनिन्दितं पापं प्राप्नोति। शरणागतः रक्षिणः समीपे विनश्यति चेत्, रक्षिणः सर्वं पुण्यं नश्यति, यदि सः रक्षणं न करोति। अतः शरणागतस्य रक्षणं न कुर्वतः महान् दोषः — स्वर्गहानिः, यशःहानिः, बलपराक्रमनाशः च। धर्म्यम्, यशस्यम्, स्वर्गफलप्रदं कण्डुवचनं यथावत् आचरिष्यामि। यः एकवारं "अहं तव" इति शरणं याचते, तस्मै सर्वभूतात् अभयं ददामि; एषः मे व्रतः। आनय तं, हे वानरश्रेष्ठ; अभयं दत्तम्, विभीषणः वा रावणः अपि वा, हे सुग्रीव। रामस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः, वानरराजः, काकुत्स्थं प्रति मैत्र्येन उत्तरम् उवाच — "किम् अत्र आश्चर्यं, हे धर्मज्ञ, लोकनाथमणि, यः धर्मनिष्ठः, साधुमार्गे प्रतिष्ठितः, उत्तमं वाक्यं वदति?" मम अन्तरात्मा अपि विभीषणं शुद्धं जानाति; अनुमानात्, आचरणात्, सर्वथा परीक्षितः। अतः विभीषणः, महाबुद्धिः, शीघ्रं अस्माकं समः भवतु, हे राघव, मैत्रीं च स्वीकुर्यात्। ततः सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, वानरराजेन उक्तं, नराधिपः शीघ्रं विभीषणं प्रति गतवान्, यथा इन्द्रः, सुरराजः, पक्षिराजं प्रति गच्छेत्। शृणु, वाल्मीकीरामायणे, युद्धकाण्डे, एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। रामेण अभयम् दत्ते, विभीषणः, रावणस्य अनुजः, महाबुद्धिः, भूमिं निरीक्ष्य नमस्कृत्य स्थितः। सः, स्वान् अनुचरान् सहितः, हर्षपूर्णः, आकाशात् भूमिं अवतीर्य, धर्मिष्ठः विभीषणः रामं प्रणम्य। सः, चत्वारः राक्षसाः च, रामपादयोः पतितः, ततः विभीषणः रामं प्रति इदम् वचनं उवाच — "यथार्हं, यथायोग्यं, अहं हर्षपूर्णः अभवम्; अहं रावणस्य अनुजः, तस्मात् अपमानितः अस्मि।