काकुत्स्थवंशसम्भूत राघव, तस्मात्कालाद् आरभ्य पितृगणाः समागताः फलरहितान् मेषान् उपयुञ्जन्ति, तेषां फलं तु तेष्वेव समर्प्यते। तस्मात् कालात् राघव, गौतमस्य तपःप्रभावेन च महात्मनः तेजसा इन्द्रः मेषस्य शृङ्गयोः अधिपत्यं प्राप्नोति। ततः, महातेजस्विन्, त्वं धर्मात्मनः आश्रमं गच्छ, दिव्यरूपां, भाग्यशालिनीं अहल्यां मोचय। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणसहितः, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य, आश्रमं प्रविष्टः। तत्र सः तपसा दीप्तां, देवदानवैरपि दुर्गमदर्श्यां, पुण्यशीलां अहल्यां दृष्टवान्। सृष्टिकर्त्रा यत्नेन निर्मिता, मायामयीव दिव्यरूपा, धूमवेष्टिता, ज्वलन्त्या जिह्वेव आसीत्। पूर्णचन्द्रस्य प्रभा शीतवातानिलैः आच्छन्ना, जलमध्ये दीप्त्या सूर्यवत् दुर्गमदर्श्या आसीत्। गौतमस्य वाक्येन, त्रिलोकैः दुर्गमदर्श्या अहल्या, रामदर्शनात् शापान्तं प्राप्य, सर्वैः दृश्यता जाता। तत्र रघुवंशसम्भूतौ रामलक्ष्मणौ हर्षपूर्णौ तस्या पादौ स्पृशन्तौ, गौतमवचनं स्मृत्वा, अहल्या तौ पादस्पर्शं स्वीकृतवती। सम्यक् सन्तोषेण, पाद्यं, अर्घ्यं, आतिथ्यं, दानं च समर्पितवती; काकुत्स्थः विधिपूर्वकं तानि स्वीकृतवान्। तदा दिव्यदुन्दुभिस्वनैः पुष्पवृष्टिः अभवत्, गन्धर्वाप्सरसां महोत्सवः अभवत्। देवाः अहल्यां स्तुत्वा, "साधु साधु" इति वदन्तः, तपःप्रभावेण शुद्धदेहा, गौतमाज्ञापालनं प्रशंसन्तः। गौतमः महातेजस्वी अहल्यया सह सन्तुष्टः अभवत्; रामं सम्यक् सत्कृत्य, महान् तपस्वी स्वं तपः पुनः आरब्धवान्। रामः अपि, गौतममहर्षेः विधिपूर्वकं सत्कारं प्राप्य, मिथिलां प्रति प्रस्थितः। श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। ततः, रामः सौमित्रिसहितः, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य, उत्तरपूर्वदिशं गच्छन्, यज्ञवाटिकां अभिगच्छत्। रामः लक्ष्मणसहितः, अग्रगण्यं मुनिं उवाच—"महात्मनः जनकस्य यज्ञसमृद्धिः प्रशंसनीया।" अत्र बहवः पुण्यशाली ब्राह्मणाः, विविधदेशात् आगत्य, वेदाध्ययननिष्ठाः दृश्यन्ते। ऋषिणां आश्रमाः शतशः रथैः समाकीर्णाः दृश्यन्ते; हे ब्राह्मण, वयं कुत्र स्थातुं योग्यं स्थानं निर्दिश। रामस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः महान् ऋषिः, निर्जने जलयुक्ते स्थाने निवासं व्यवस्थितवान्। विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, दोषरहितः प्रधानपुरोहितः शतानन्दः पूर्वं कृत्वा, जनकः नृपश्रेष्ठः, शीघ्रं समागतः। यज्ञकर्तारः महात्मनः पुरोहिताः त्वरितं हविर्ग्राह्य, श्रद्धया आगच्छन्तः। जनकः धर्मप्रधानः, विश्वामित्राय सत्कारद्रव्यं विधिपूर्वकं दत्तवान्; विश्वामित्रः जनकस्य सत्कारं स्वीकृत्य, नृपस्य कल्याणं यज्ञस्य निर्विघ्नं च पृच्छन्, ऋषिभिः, आचार्यैः, पुरोहितैः सह संवादं कृतवान्। सर्वैः ऋषिभिः सम्यक् मिलित्वा, हर्षपूर्णः अभवत्; तदा नृपः अञ्जलिं कृत्वा अग्रगण्यं मुनिं उवाच। विश्वामित्रः, अन्यैः ऋषिभिः सह, उपविष्टः; जनकस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षिः आसनं स्वीकृतवान्। यज्ञकर्तारः, पुरोहिताः, नृपः मन्त्रिणः च, सर्वे स्वस्थानानि विधिपूर्वकं आसन्नि, सम्यक् व्यवस्थितानि। विश्वामित्रं तत्र दृष्ट्वा, राजा उवाच—"अद्य मम यज्ञस्य सिद्धिः देवैः सम्पूर्णा।" "अद्य अहं यज्ञफलम् प्राप्तवान्, तव दर्शनात् धन्यः, सौभाग्यशाली च, यस्य त्वं मुनिश्रेष्ठः आगतः।" "हे ब्रह्मन्, त्वं ऋषिभिः सह यज्ञवाटिकायां आगतः; विद्वांसः व्रतम् द्वादशरात्रं इति वदन्ति, हे ब्रह्मर्षे।" "तस्मात्, कौशिक, देवांश् यज्ञभागार्थं पश्येत्;" इत्थं मुनिवरं प्रहर्षितमुखं संबोध्य, पुनः अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या, राजा पप्रच्छ—"भवान् शुभं प्राप्नुयात्। एते द्वौ युवौ देवसमौ वीर्येण के?" "गजगमनौ, व्याघ्रवृषसमौ, विस्तीर्णपद्मलोचनौ, शस्त्रधारिणौ, धनुष्कोटिसंयुक्तौ, अश्विनौ इव, यौवनारम्भे स्थितौ।" "भूमौ किमर्थं आगतौ, देवलोकात् इव, पद्भ्यः आगम्य, के, कस्मात् आगतौ, कस्य पुत्रौ, हे मुनिश्रेष्ठ?" "शस्त्रधारिणौ, उत्तमशस्त्रपाणिनौ, कस्य पुत्रौ, हे महर्षे? भूमिं चन्द्रसूर्यौ इव शोभयन्ति।" "रूपेण, गत्याऽपि, समानौ, वीरौ, काकपक्षधारी केशौ, तयोः सत्यं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं जनकस्य वचनं श्रुत्वा, असीमः मुनिः उवाच—"एते दशरथस्य पुत्रौ।" सिद्धाश्रमे वासं, राक्षसवधं, निर्विघ्नं आगमनं, विशालादर्शनं च, अहल्यादर्शनं, गौतमसंयोगं, धनुःपरीक्षणाय आगमनं च, सर्वं विश्वामित्रः महर्षिः जनकाय निवेद्य, तत्र स्थगितवान्।