रामेण पृष्टाः सर्वे तत्र, तं प्रसन्नं कर्तुमिच्छन्तः, स्वमतं विनयेन रामाय प्रीत्या प्रतिपादयामासुः। तेषां मतं श्रुत्वा, तैः रामायोक्तम्—“त्रिषु लोकेषु तव किञ्चित् अपि नास्ति अज्ञातम्, हे राघव! तथापि मैत्र्यर्थं नोऽस्मान् पृच्छसि, मित्रत्वेन समादरः क्रियते। त्वं सत्यव्रतः, वीर्यवान्, धर्मिष्ठः, स्थिरवीर्यः, सावधानः, स्मृतिमान्, संयतात्मा, मित्रेषु स्नेही च। अतः, तव मन्त्रिणः बुद्धिमन्तः, समर्थाः च, क्रमशः स्वमतं युक्त्या पुनः पुनः ब्रूयुः।” एवं राघवः श्रुत्वा, अङ्गदः चिन्तयन् पुरतः स्थित्वा, विभीषणं परीक्षार्थं इदं वचनं अब्रवीत्—“शत्रुपक्षात् आगतः विभीषणः सन्दिग्धः एव मन्यते; तस्य विश्वासः त्वरया न कर्तव्यः। ह्य् अनृतात्मानः स्वभावं गूढं कुर्वन्ति, गूढवृत्तिं च; दोषान् अनुसरन्ति, तस्य हानिः महान् भवति। लाभहानिं विचिन्त्य, युक्त्या निर्णयः कर्तव्यः; गुणात् स्वीकृतिः, दोषात् त्यागः। यदि तस्मिन् महान् दोषः अस्ति, तं निःसंशयम् त्यजेत; अथवा गुणबहुलं ज्ञात्वा, राजन्, स्वीकुर्यात्।” ततः शरभः विचिन्त्य अर्थपूर्णं वचनम् अब्रवीत्—“तं शीघ्रं गुप्तचरः नियोज्यः, पुरुषश्रेष्ठ।” “यत्नेन गुप्तचरैः परीक्ष्य, न्यायेन स्वीकृतिः कर्तव्यः।” तदनन्तरं, जाम्बवान् शास्त्रज्ञः, धर्मयुक्तं, दोषरहितं वचनम् अब्रवीत्—“राक्षसराजस्य दुष्टत्वात्, विभीषणः शत्रुत्वेन असमये, अस्थाने आगतः; तस्मात् सर्वथा सन्दिग्धः स्यात्।” ततः मैन्दः, नीतिशास्त्रज्ञः, विचिन्त्य, युक्तं सुवाच वचनम्—“अयं विभीषणः रावणस्य अनुजः इति कथ्यते; तं शनैः, सौम्येन पृच्छेत, नरश्रेष्ठ। प्रथमं तु तस्य भावं विचिन्त्य, दुष्टः वा न वा, तदनन्तरं, नरश्रेष्ठ, यथायोग्यं आचरितव्यं।” पुनः हनुमान्, मन्त्रिणां श्रेष्ठः, विनयसम्पन्नः, मृदु, अर्थपूर्णं, मधुरं, संक्षिप्तं वचनम् अब्रवीत्—“बृहस्पतिः अपि वक्तुम् तव वाक्यं न अतिवर्तेत, हे मुनिश्रेष्ठ, वक्तृश्रेष्ठ। राजन्, रामस्य विषये सच्चं वक्ष्यामि, न तु विवादेन, न तु स्पर्धया, न तु श्रेयसा, न तु इच्छया। मन्त्रिणां यदुक्तं लाभहान्यर्थं, तत्र दोषं पश्यामि; तद् आचारः न युक्तः इति मे मतिः। उचितेन आदेशेन विना, सामर्थ्यं न ज्ञायते; शीघ्रं नियुक्तिः दोषयुक्ता इति मे मतिः। गुप्तचरप्रेषणम् युक्तम्, किन्तु साध्यस्य अभावात् तस्य युक्तिः न तिष्ठति। विभीषणस्य असमये, अस्थाने आगमनम् विषये मम मतिः अस्ति—शृणु यथाभिप्रायम्। स्थानं, कालः, यथायोग्यं; व्यक्तित्वे गुणदोषौ सन्निहितौ। रावणस्य दुष्टत्वं दृष्ट्वा, तव वीर्यं च, तस्य आगमनं युक्तं, यथायुक्तं च। अनजानां द्वारा पृच्छा यदुक्तम्, राजन्, विचिन्त्य मम मतिः अस्ति। त्वरया पृष्टः, बुद्धिमान् सन्दिग्धः स्यात्; मित्रं च, सच्चं आगतम्, अनुचितया पृष्टः, पराङ्मुखं स्यात्। राजन्, परस्य भावं शीघ्रं ज्ञातुं न शक्यते, सूक्ष्मवाक्यभेदं निरीक्ष्य विना। तस्य वाक्ये, दुष्टता न दृश्यते; मुखं प्रसन्नम्, अतः मे संशयः नास्ति। चित्तं असन्दिग्धं, न गूढवृत्तिः, न दुष्टवाक्यं; अतः मे संशयः नास्ति। कार्यं यथास्थानं, यथाकालं कृतं, शीघ्रं फलति। तव तयारीं दृष्ट्वा, रावणस्य मिथ्याचरणम्, वालिनः निधनं, सुग्रीवस्य अभिषेकं च श्रुत्वा—सः विभीषणः राज्यकामनया विचिन्त्य आगतः; अतः तं स्वीकर्तुं युक्तम्। यथाशक्ति राक्षसस्य भावं उक्तवान्; शेषं तव निर्णयः, बुद्धिश्रेष्ठ।” अथ अष्टादशसर्गः युध्दकाण्डे वाल्मीकि रामायणे श्रूयते। ततः रामः, शान्तचित्तः, हनुमत्-वचनं श्रुत्वा, दृढनिश्चयः, आत्मन्यवस्थितः, विद्वान्, प्रत्युवाच। “मम अपि किञ्चित् विभीषणस्य विषये वक्तव्यम्; तव श्रेष्ठवाक्यं सर्वं श्रोतुम् इच्छामि। मित्ररूपेण आगतः कदापि न परित्याज्यः; दोषः अपि सति, साधुषु न निन्द्यः।” तदनन्तरं सुग्रीवः, वचनं श्रुत्वा, विचिन्त्य, वानरश्रेष्ठः, शुभतरं वचनम् अब्रवीत्—“रात्रिचरः अयं दुष्टः वा न वा, कष्टं प्राप्तं भ्राता कः परित्यजेत्?