सर्वदा बुद्धिमान् पुरुषः, यः दीर्घकालिकं श्रेयः इच्छति, आपत्तिकाले सुदक्षं मित्रं समुपदिश्य यथायोग्यं कार्यं निश्चितुम् उचितम्। एवं रामेण पृष्टाः सर्वे तत्र उपस्थिताः मित्राणि, तस्य प्रसादं कामयमानाः, सावधानतया स्वमतं सन्मानपूर्वकं रामाय निवेदयामासुः। ते रामं सम्बोधयन्तः ऊचुः—'त्रिषु लोकेषु तव किञ्चित् अप्राप्तं नास्ति, हे राघव; तथापि त्वं मित्रत्वात् अस्मान् पृच्छसि, अस्माकं सम्मानं दर्शयन्। त्वं धर्मनिष्ठः, सत्यव्रतधारी, वीर्यसम्पन्नः, कर्मसु सावधानः, स्मृतिमान्, आत्मनिग्रही, मित्रस्नेही च। अतः तव मन्त्रिणः, ये बुद्धिमन्तः सुदक्षाः च, स्वमतं क्रमशः पुनः पुनः कारणैः सह प्रकटयन्तु।' एवं उक्ते राघवे, विचारशीलः अङ्गदः अग्रे स्थित्वा, विभीषणस्य परीक्षार्थं इदं वचनं उदाहरत्—'शत्रुपक्षात् आगतः सः विभीषणः नूनं सन्दिग्धः मान्यः; तं त्वरितं विश्वासयितुं न युक्तम्। कृतघ्नानां मनसि कपटं गूढं भवति, ते स्वभावं गुप्तं कुर्वन्ति, दुर्बलस्थाने आघातं यच्छन्ति, तेन महती हानिर्भवति। लाभहानिं विचिन्त्य, गुणदोषान् विवेच्य, कर्म निश्चितव्यम्; गुणात् ग्राह्यम्, दोषात् त्याज्यम्। यदि तस्मिन् महादोषः अस्ति, तं निःसंशयं त्यजेत्; अथवा बहुगुणान् ज्ञात्वा, तं स्वीकुर्यात्, हे राजन्।' ततः शरभः विचिन्त्य, अर्थपूर्णं वचनम् उवाच—'तस्योपरीतः शीघ्रं गूढपुरुषः नियोज्यः, हे पुरुषर्षभ।' युक्तया गूढपुरुषेण परीक्ष्य, न्यायेन स्वीकृत्य कार्यं कर्तव्यम्। ततः जाम्बवान्, शास्त्रज्ञः, धर्मयुक्तं दोषरहितं वचनं विचिन्त्य प्रोवाच—'राक्षसाधिपस्य पापेन, विभीषणः शत्रुत्वात् अयोग्ये स्थले काले च आगतः; तस्मात् सर्वथा सन्दिग्धः।' ततः मैन्दः, नीति-प्रतिनीतिप्रवणः, विचिन्त्य, सुसंस्कृतं युक्तं वचनम् उवाच—'विभीषणः रावणस्य अनुजः कथ्यते; तं शनैः सौम्यं पृच्छ, हे नरश्रेष्ठ। प्रथमं तु तस्य भावम् अन्वेषय—किम् सः पापः वा न वा, विचिन्त्य, ततः यथायोग्यं आचरेः।' अनन्तरं हनुमान्, मन्त्रिणां श्रेष्ठः, विनयसम्पन्नः, मृदु अर्थपूर्णं मधुरं संक्षिप्तं वचनं उवाच—'बृहस्पतिः अपि वक्तुं तव वाक्यं न अतिक्रमेत्, हे बुद्धिमत्तमः, वाचस्पतिः च। हे राजन्, रामस्य विषये सत्यम् वक्ष्यामि, न तु विवादेन, स्पर्धया, श्रेष्ठत्वेन वा। मन्त्रिणां यद् उक्तं लाभहान्यर्थं, तत्र दोषम् पश्यामि—यत् प्रस्तावितं कार्यं न उचितं दृश्यते। उचितनियोजनं विना सामर्थ्यं न ज्ञायते; शीघ्रं नियोजनं दोषयुक्तं मे मन्ये। गूढपुरुषस्य नियोजनं युक्तम्, किन्तु लक्ष्यं न साध्यते, अतः कारणं न उपपद्यते।' 'विभीषणस्य अयोग्ये स्थले काले च आगमनं यत् उक्तम्, तत्र मम मतिः अस्ति—एतत् स्थलम् कालः च यथावत्; पुरुषे पुरुषे दोषगुणौ तत्र तत्र दृश्यते। रावणस्य पापकर्मणः, तव वीर्यस्य च दृष्ट्वा, तस्य आगमनं युक्तं यथायोग्यं मन्ये।' 'अन्यैः अज्ञातैः पृच्छणं यत् उक्तम्, हे राजन्, तत्र मम विचारः अस्ति। यदि त्वरितं पृच्छ्यते, बुद्धिमान् सन्दिग्धः भवेत्; स्नेहितः, यदि सः शुभेच्छया आगतः, तत्र पृच्छणं विघ्नं जनयेत्। हे राजन्, परस्य अभिप्रायं शीघ्रं ज्ञातुं न शक्यते, यावत् तस्य वाक्येषु सूक्ष्मभेदः न निरीक्ष्यते।' 'यदा सः वदति, तदा कदापि दुष्टता न दृश्यते; तस्य मुखं प्रसन्नं, अतः मम सन्देहः नास्ति। तस्य मनः निरवद्यम्, सन्देहविहीनम्; न च कपटेन वर्तते, न च पापं वदति—अतः मम सन्देहः नास्ति।' 'हे कर्तव्यविद् श्रेष्ठ, युक्ते स्थले काले च कृतं कर्म शीघ्रं फलति। तव सज्जीकरणं, रावणस्य मिथ्याचारं, वालीमरणं, सुग्रीवस्य अभिषेकं च दृष्ट्वा—सः विचार्य राज्याय आगतः। अतः सर्वं विचिन्त्य, तं स्वीकर्तुं युक्तम्।' 'राक्षसस्य सत्त्वं यथाशक्ति मया उक्तम्; शेषं त्वं श्रुत्वा निर्णीय, हे बुद्धिमत्तमः।' एवं सप्तदशसर्गस्य कथा समाप्ता। अष्टादशसर्गः आरभ्यते। ततः रामः, मनः प्रसन्नं कृत्वा, मारुतात्मजस्य वचनं श्रुत्वा, आत्मन्य् अवस्थितः, निश्चयपूर्वकं प्रत्युवाच। 'मम अपि किञ्चित् विभीषणस्य विषये वक्तव्यम्; यत् सर्वं तवात् श्रुतुम् इच्छामि, यः श्रेष्ठे स्थितः।' 'यः स्नेहितरूपेण आगच्छति, तं कदापि न त्याज्यः; दोषः अपि तस्य न सत्पुरुषेषु निन्द्यः।' ततः सुग्रीवः, वचनं श्रुत्वा, विचार्य, अतः शुभतरं वाक्यं वानरश्रेष्ठः उवाच।