यदा कपिराजस्य वाक्यं रावणस्य अनुजं विषये युक्तियुक्तं अर्थपूर्णं च सर्वैः श्रुतं, तदा सर्वे तन्मन्यन्ते। यः बुद्धिमान् दीर्घकालिकं श्रेयः इच्छति, सः संकटे समर्थैः सखिभिः सह मन्त्रयितुम् उचितम्। तेन पृष्टाः सर्वे मित्राणि, प्रसन्नचित्ताः, रामाय स्वमतं विनयपूर्वकं प्राहुः। राघव, त्रिषु लोकेषु तव किञ्चित् अपि न अज्ञातम्; तथापि स्नेहात् अस्मान् सखीन् सम्मानयन् पृच्छसि। त्वं सत्यव्रतधारी, वीर्यवान्, धर्मिष्ठः, निश्चलवीर्यः, सावधानः, स्मृतिमान्, संयतात्मा, सखिभ्यः सौम्यः च। अतः तव मन्त्रिणः, युक्तियुक्ताः, प्रत्येकः पुनः पुनः कारणं विधाय स्वमतं वदन्तु। एवं राघवस्य उक्ते, चिन्तनशीलः अङ्गदः पुरतः स्थित्वा, विभीषणं परीक्षाय वाक्यं अब्रवीत्। शत्रुपक्षात् आगतः सः विभीषणः सन्देह्यः; तं शीघ्रं न विश्वसितव्यम्। यः कपटबुद्धिः, सः स्वभावं गुह्यं कृत्वा, गूढं आचरति; दुर्बलस्थानं आघात्य महतीं हानिं जनयति। लाभहानिं विचिन्त्य, गुणदोषाभ्यां निर्णयं कर्तव्यम्; गुणेन ग्राह्यं, दोषेन त्याज्यम्। यदि तस्मिन् महती दोषः, तं निःसंशयं त्याज्यं; अथवा, गुणबहुलं ज्ञात्वा, ग्राह्यं, राजन्। ततः शरभः विचिन्त्य अर्थपूर्णं वाक्यं अब्रवीत्—'तं शीघ्रं गुप्तचरं नियोज्य, नरश्रेष्ठ।' युक्त्या गुप्तचरैः परीक्ष्य, न्यायेन ग्राह्यं। ततः जाम्बवान्, शास्त्रज्ञः, विचिन्त्य, धर्मपूर्णं निर्दोषं वाक्यं अब्रवीत्। राक्षसराजस्य दुष्टता, विभीषणस्य वैरं च, तेन सः अयोग्यस्थाने काले च आगतः; अतः सर्वथा सन्देह्यः। ततः मैन्दः, नीतिनिपुणः, विचिन्त्य, युक्तियुक्तं सुसंस्कृतं वाक्यं अब्रवीत्। अयं विभीषणः रावणस्य अनुजः इति प्रसिद्धः; तं शनैः सौम्येन पृच्छ, नरश्रेष्ठ। प्रथमं तु अस्य भावं परीक्ष्य, दुष्टः वा न वा, विचिन्त्य, ततः यथायोग्यं आचर। ततः हनुमान्, मन्त्रिणां श्रेष्ठः, विनयसम्पन्नः, सौम्यं अर्थपूर्णं मधुरं संक्षिप्तं वाक्यं अब्रवीत्। ब्रिहस्पतिः अपि वदन् तव वाक्यं न अतीतुम् शक्नुयात्, वाग्मिनां श्रेष्ठ। राजन्, अहं रामस्य विषये सत्यम् वक्तुम् इच्छामि, न तर्कात्, न विवादात्, न श्रेष्ठभावात्, न इच्छायाः। तव मन्त्रिणः यद् लाभहान्यर्थं उक्तवन्तः, तत्र दोषं पश्यामि—उक्तं कर्म न युक्तम्। उचितनिर्देशं विना सामर्थ्यं न ज्ञातुं शक्यते; शीघ्रं नियुक्तिः दोषपूर्णा इति मे मतिः। गुप्तचरनियोजनं युक्तम्, किन्तु लक्ष्यं न साध्यं, तस्मात् कारणं न स्थिरम्। विभीषणस्य अयोग्यस्थानकाले आगमनं विषये, मम निश्चितं विचारम् अस्ति—तद् श्रुणु। स्थानं च कालः च यथावत्; जनानां गुणदोषौ तदनुसारं दृश्यते। रावणस्य दुष्टता, तव वीर्यं च दृष्ट्वा, तस्य आगमनं युक्तम्, विवेचनं कृत्वा। अन्यमन्यैः अज्ञातैः पृच्छितव्यं इति यद् उक्तम्, राजन्, तत्र मम निश्चितं मतम् अस्ति। यदि तं शीघ्रं पृच्छेत्, बुद्धिमान् सन्देह्यः भवेत्; मित्रं च, यदि सच्चित्तम् आगतम्, अनुचितं पृच्छितम्, तद् विमुखं भवेत्। राजन्, अन्यस्य भावं शीघ्रं ज्ञातुं न शक्यते, यावत् सूक्ष्मवाक्यभेदं न पश्यति। यदा सः वदति, तदा कपटस्य किञ्चित् अपि चिन्हं न दृश्यते; तस्य मुखं स्पष्टं, अतः मम न सन्देहः। तस्य चित्तं न क्लिष्टम्, न सन्देहपूर्णम्; न कपटेन चलति, न दुष्टं वदति—अतः मम न सन्देहः। यथायोग्यं स्थानकाले कृतं कर्म शीघ्रं फलति, काले च युक्ते सम्यक् कृतम्। तव आयत्तं यत्नं, रावणस्य मिथ्याचारं, वालिनः निधनं, सुग्रीवस्य अभिषेकं च दृष्ट्वा—सः विवेचनं कृत्वा राज्यार्थं आगतः। अतः सर्वं विचार्य, तं ग्राह्यम्। राक्षसस्य सत्यं यथाशक्ति उक्तम्; शेषं तव निर्णयः, वाग्मिनां श्रेष्ठ। एवं अष्टादशः सर्गः युद्धकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे श्रवणे योग्यः। ततः रामः, प्रसन्नचित्तः, वायुपुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, आत्मन्यवस्थितः, दृढनिश्चयः, प्रत्युवाच। अहम् अपि विभीषणं विषये वक्तुम् इच्छामि; सर्वं तव श्रवणे इच्छामि, यः श्रेष्ठे स्थितः। मित्ररूपेण आगतः कदापि न त्याज्यः; दोषः अपि यदि अस्ति, सः सत्पुरुषेषु न निन्द्यः।