तदा सुग्रीवः स्वमतेन रामं प्रति बुद्धिमतां वरिष्ठं वचोऽब्रवीत्—“अयं बुद्धिमान् स्वयमेव दोषमवलोक्य, विश्वासं लब्ध्वा, कदाचित् कस्यचित् काले प्रविश्य प्रहारं कुर्यात्। मित्रबलं, वनवासिनां च, निष्ठावन्तः सेवकाः च—एषां बलं ग्राह्यम्, परन्तु शत्रुबलं सदा परिहर्तव्यम्। स्वभावतः अयं राक्षसः, शत्रोः भ्राता च, प्रभो! अत्र शत्रुरूपेण प्राप्तः—कथं तत्रास्य विश्वासः कर्तव्यः?” “विभीषणः नाम रावणस्य कनिष्ठः भ्राता इति श्रूयते; सः चत्वारः राक्षसैः सह तव शरण्यत्वाय प्राप्तः। रावणेन प्रेषितः अयं विभीषणः विज्ञेयः; अस्य निग्रहः उचितः इति मे मतिः, क्षमाश्रेष्ठ। अयं राक्षसः कपटबुद्ध्या उपदिष्टः, मायया आच्छाद्य, त्वां निर्दोषं विश्वास्य, प्रहाराय प्राप्तः। अतः कठोरदण्डेन अयं विभीषणः रावणस्य क्रूरस्य भ्राता, स्वमन्त्रिभिः सह दण्ड्यः।” इति उक्त्वा, सैन्यस्य सेनापतिः, वाक्यकुशलः, उद्विग्नः सन् मौनं गतः। सुग्रीवस्य तानि वचनानि श्रुत्वा, रामः बलसम्पन्नः, समीपस्थितान् कपीन् हनूमन्तं प्रमुखीकृत्य संबोधितवान्—“कपिराजेन यदुक्तं रावणस्य भ्रातरं प्रति, तद् युक्तयुक्तमर्थपूर्णं च भवद्भिः अपि श्रुतम्। यः सदा स्थैर्यकामः, सः विपत्तौ समर्थमित्रैः सह परामर्शं कर्तुमर्हति।” एवं पृष्टे तु, सर्वे वानराः, हृष्टचित्ताः, रामं प्रति स्वमतं सविनयं अवदन्—“त्रिषु लोकेषु किंचिदपि त्वया अज्ञातं नास्ति, राघव; तथापि स्नेहात्, मित्रत्वेन, अस्मान् पृच्छसि। त्वं व्रतनिष्ठः, वीर्यवान्, धर्मात्मा, स्थिरः, चेष्टासु सावधानः, स्मृतिमान्, जितेन्द्रियः, मित्रप्रियः च। अतः तव मन्त्रिणः, बुद्धिमन्तः, समर्थाः च, यथायोग्यं पुनःपुनः हेतुम् उपादाय स्वमतं ब्रूयुः।” एवं उक्ते, तदा अंगदः, प्राज्ञः, पुरतः स्थित्वा, विभीषणस्य परीक्षा हेतोः इदं वचनमब्रवीत्—“शत्रुपक्षात् आगतः अयं विभीषणः सन्देह्य एव; न तस्य शीघ्रं विश्वासः कारणीः। कपटी जनाः स्वभावं निगूढं कुर्वन्ति, रहस्येन व्यवहरन्ति, च दोषे प्रहारं कुर्वन्ति; तस्य च हानिः महान् भवति। लाभहान्योः विवेकं कृत्वा निर्णयो वक्तव्यः; गुणतः ग्राह्यं, दोषतः त्याज्यम्। यदि महद्दोषः अस्ति, तर्हि त्याज्यः; गुणबहुलत्वं ज्ञात्वा ग्राह्यः, राजन्।” शरभः अपि विचार्य, अर्थयुक्तं वचनमब्रवीत्—“त्वं, नरशार्दूल, शीघ्रं गुप्तचरं तस्मिन् नियोजय।” बुद्धिमता गुप्तचर्यया परीक्ष्य, यथान्यायं ग्राह्यत्याज्यं कर्तव्यम् इति सः न्यवेदयत्। ततः जाम्बवानेन, शास्त्रकुशलः, धर्मार्थयुक्तं निर्मलवचनमुक्तम्—“राज्ञः राक्षसानां दुष्टत्वात्, विभीषणस्य शत्रुत्वात्, अयुक्तकाले अयुक्तदेशे च अत्र प्राप्तः; तस्मात् सर्वथा सन्देह्यः।” इति सः उक्तवान्। मैन्दः अपि, नीतिशास्त्रविशारदः, विचिन्त्य, सुयुक्तं मृदुवचनमब्रवीत्—“विभीषणः रावणस्य अनुजः इति प्रसिद्धः; तं शनैः शनैः सुमृदुना वाक्येन पृच्छ्यः, नराधिप। प्रथमं तु तस्य अन्तःकरणं परीक्ष्य, दुष्टः वा न वा इति ज्ञात्वा, ततः यथायोग्यं कार्यं कुर्यात्, नरश्रेष्ठ।” हनुमान् तु मन्त्रिषु श्रेष्ठः, विनयसम्पन्नः, मृदु, अर्थयुक्त, मधुर, संक्षिप्त वचनमब्रवीत्—“बृहस्पतिरपि वक्तुम् अस्मान् न अतिक्रान्तुमर्हति, वाक्यशुद्ध्याः, वक्तृशक्त्याः च श्रेष्ठत्वात्। राजन्, अहं सत्यं वदामि, रामस्य हिताय—not विवादात्, न स्पर्धया, न श्रेयसा, न कामनया। यत् मन्त्रिभिः हिताय अथवा अनिष्टनिवारणाय उक्तम्, तत्र दोषमपश्यं—विहितं कार्यं न युक्तमिव दृश्यते। विधेश्च अभावे सामर्थ्यं न ज्ञायते; शीघ्रनियुक्तिः च दोषयुक्तमिव। गुप्तचरनियोजनं युक्तमुक्तम्, किन्तु साध्यस्य अभावे तस्य हेतुः न दृढः। विभीषणस्य अयुक्तदेशकाले आगमनं प्रति मम किञ्चित् मतं अस्ति—तद् शृणु। देशः च कालः च यथार्हम् एव; व्यक्तिशः दोषगुणौ दृश्येते। रावणस्य पापं दृष्ट्वा, तव च वीर्यं, तस्य आगमनं युक्तं, यथायोग्यं च। अपरिचितैः पृच्छणं यद् उक्तम्, हे राजन्, तत्र अपि मम किञ्चित् मतमस्ति। यदि सहसा पृच्छ्यते, प्राज्ञः सन्देह्यः स्यात्; सखायम् अपि सन्मित्रं, अन्यायेन पृच्छितम्, विरज्येत। अन्यस्य अन्तःकरणं शीघ्रं न ज्ञातुं शक्यते, यावत् सूक्ष्मभेदाः भाषायाम् न निरीक्ष्यन्ते। भाषमाणस्य तु तस्य कदापि द्रोहचिह्नं न दृश्यते; मुखमपि प्रसन्नं, तस्मात् मम किञ्चित् अपि संशयः नास्ति।” एवं तत्र सर्वे वानरश्रेष्ठाः, स्वमतानि रामाय निवेद्य, विभीषणस्य आगमनं, तस्य विश्वासं च, यथायोग्यं विचिन्तयामासुः।