राक्षसराजस्य बन्धनाय उपायं निश्चित्य, तेषां भीत्या कठोरं नियमं स्थापितमस्ति—नात्र संशयः। गोषु धनं विद्यते, बन्धुषु भयम्, स्त्रीषु चञ्चलता, ब्राह्मणेषु तपः। अतः, सौम्य, अहं तद् इच्छामि न—यद्यपि लोके पूजितोऽस्मि, सौभाग्यसम्भूतः, शत्रुषु च श्रेष्ठः। यथा पद्मपत्रे जलबिन्दवः न स्थिराः भवन्ति, तथा दुष्टैः सह मैत्री। यथा शरदि मेघाः गर्जन्ति वृष्टिं कुर्वन्ति च, जलं भूमौ न शोष्यते, तथा दुष्टैः सह मैत्री। यथा मधुकरी क्षुधिता अपि यत्र मधु नास्ति, तत्र न स्थिरा भवति, तथा दुष्टैः सह मैत्री। यथा मधुकरी क्षुधिता अपि काशपुष्पे पिबति, तत्र माधुर्यम् न पश्यति, तथा दुष्टैः सह मैत्री। यथा गजः स्नानानन्तरं शुण्डया धूलिं क्षिप्त्वा स्वदेहं मलिनं करोति, तथा दुष्टैः सह मैत्री। एवं दुर्वचनैः उक्तः धर्मात्मा विभीषणः गदां गृहीत्वा चत्वारः राक्षसान् सह उठितः। ततः कोपसम्भृतः विभीषणः, दिव्यः, आकाशे स्थित्वा, राक्षसाधिपं भ्रातरं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"राजन्, त्वं मयि भ्रमं करोति; यत् इच्छसि तद् वद। ज्येष्ठः पितरं यथा पूजनीयः, परन्तु त्वं धर्ममार्गं न चरसि। अहं तव दुर्वचनानि सहनं न शक्नोमि। दशग्रीव, ये मूढाः कालवशाः, ते हितवचनानि न ग्राहयन्ति। राजन्, ये सदा प्रियं वदन्ति तादृशाः सर्वत्र लभ्यन्ते; परन्तु अप्रियं हितं च वदति शृणोति च, स दुर्लभः। कालपाशेन सर्वभूतहरणेन बद्धः, त्वं विनश्यन्, तव तिरस्करणं न करोमि, यथा प्रज्वलितं शरणं न त्यज्यते। रामस्य सुवर्णाभरणयुक्तैः ज्वलद्भिः शरैः तव विनाशं द्रष्टुं न इच्छामि। वीराः अपि, शस्त्रकुशलाः, युद्धे कालवशात् पतन्ति, यथा बालुकाः पतन्ति। यद् अहं उक्तवान्, तद् सहनं कुरु; तव हिताय, मान्यतया उक्तम्। सर्वथा आत्मानं नगरं च राक्षसैः सह रक्ष। शुभं ते भवतु; अहं गच्छामि। विना मया सुखी भव। अहं तव हितैषी, निग्रहं कर्तुं यत्नं करोमि, परन्तु मम वचनानि तव प्रियं न भवन्ति, रात्रिचर। यः कालसमये, मित्रैः उक्तं हितवचनं न ग्राहयन्ति।" शृणु वै युध्दकाण्डे वाल्मीकिरामायणस्य सप्तदशसर्गस्य प्रवचनम्। ततः विभीषणः, रावणस्य अनुजः, तैः दुर्वचनैः उक्त्वा, शीघ्रं रामलक्ष्मणयोः समीपं ययौ। तं वानरयूथपतयो मेरुशिखरवत् दीप्तं शतभास्करसम्प्रभं, आकाशे भूमौ च स्थितम् अपश्यन्। तस्य चत्वारः अनुचराः, भीमवीर्याः, कवचशस्त्रधारिणः, उत्तमाभरणभूषिताः, तत्र आसन्। विभीषणः स्वयम् मेघसन्निभः वज्रप्रभः दिव्यशस्त्रधारी दिव्याभरणभूषितः आसीत्। तं पञ्चमं दृष्ट्वा, वानराधिपः सुग्रीवः, बुद्धिमान् दुर्जयः, वानरैः सह चिन्तयामास। क्षणं विचिन्त्य, सः हनुमदादिभ्यः वानरैः सह उत्तमं वचनम् उवाच—"एष राक्षसः सर्वशस्त्रसम्पन्नः चत्वारः सह आगच्छति; निःसंशयं, वयं नाशयितुं आगच्छति।" सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः, वृक्षशिलाः उत्थाप्य, इदं वचनं अब्रुवन्—"राजन्, शीघ्रं आदेशं देहि; अस्य दुष्टचेतसः वधं कुर्याम, भूमौ पतिताः मूर्च्छिताः स्युः।" एवं तेषां संवादे, विभीषणः आकाशे स्थित्वा, उत्तरतीरं प्राप। महाबुद्धिः विभीषणः, आकाशे स्थित्वा, सुग्रीवमादीन् उच्चैः वचनं उवाच—"रावणो नाम दुष्टः राक्षसः राक्षसाधिपः अस्ति; अहं तस्य अनुजः विभीषणः नाम। तेन जनस्थानात् सीता हता, जटायुषं हत्वा, हृताऽभवत्; सा राक्षसीभिः रक्षिताः दुःखिता बन्धनस्थिता। तं पुनःपुनः उपदिश्य, 'सीता रामाय प्रदीयताम्, इति धर्म्यं,' इति उक्तवान्। परन्तु रावणः, कालवशात्, हितवचनं न ग्रहीतवान्, यथा विपरीतौषधं न ग्राह्यते। तेन अवमानितः, सेवकवत् व्यवहृतः, पुत्रान् पत्नीं च त्यक्त्वा, राघवस्य शरणं गन्तुं आगतः।" एवं श्रुत्वा, सुग्रीवः शीघ्रकर्मा, रामं लक्ष्मणसहितं व्यग्रं वचनं उवाच—"निःसंशयं, शत्रुः शत्रुसैन्ये अप्रतीतं प्रवेशितः; अवसरं लभित्वा, कौशिकः काकेषु यथा, आघातं करिष्यति। मन्त्रे, व्यूहे, युक्तौ, गुप्तचरे, सावधानः भव; वानराणां तव च रक्षां कुर्यात्, शत्रुनिग्राहक। राक्षसाः रूपपरिवर्तनकुशलाः, वीराः, मायावी, विश्वासः न कर्तव्यः। एष रावणस्य गुप्तचरः स्यात्; अस्माकं मध्ये प्रवेश्य, निःसंशयं, विघातं करिष्यति।" एवं वाल्मीकिरामायणस्य युध्दकाण्डे, विभीषणस्य धर्मयुक्ता, रावणस्य दुःशासनं, सुग्रीवस्य सावधानी, वानराणां उत्साहः, रामलक्ष्मणयोः समीपं विभीषणस्य शरणागमनं च, एकस्मिन् प्रवाहे, आदरणीयं, धर्मपूर्णं कथाम् अवर्तत।