राजा रावणः महतीनां विपत्तीनां भाराक्रान्तः, स्वजनैः शत्रुवद्भिः मित्रैः, ये राक्षसानां विनाशमिच्छन्ति, स्वभावतः कठोरः च विचाररहितः, अनुगम्यते। यूयं सर्वे, अनन्तवर्त्मना सहस्रशिरसा च महावलिना भुजगेन पीड्यमानं एनं राजानं परिवृत्य, बलात् तस्य बन्धनात् मोचयध्वम्। यावत् सर्वे मित्राणि, कामान् सम्पाद्य, तस्य केशग्रहणपूर्वकं एकत्र समागत्य, राजानं निगृह्णन्ति, तावत् तं रक्षितव्यं, यथा बलवन्तः प्राणी बध्यमानं रक्षन्ति। राघवस्य सैन्यसागरः शीघ्रं एनं छादयति, स काकुत्स्थस्य अधोभूमौ पतन्, तस्मात् यूयं एकत्रित्य एनं उद्धरध्वम्। एष एव मार्गः अस्य राक्षसानां पुरस्य, राज्ञः, मित्राणां च हिताय; सत्यम् एतद् वदामि—मैथिली नृपश्रेष्ठाय दातव्या। मन्त्रिणा शत्रुबलं स्वबलं च, तयोः वृद्धिक्षयौ च, बुद्ध्या विचिन्त्य, स्वामिनः हितं युक्तं च वाच्यम्। इदानीं श्रृणुत, महर्षेः वाल्मीकेः श्रीरामायणे युद्धकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः। स तु विभीषणस्य बृहस्पतेः समबुद्धेः हितवचनानि श्रुत्वा, राक्षसेन्द्रस्य पुत्रः महात्मा इन्द्रजित्, राक्षसवीराणां श्रेष्ठः, तत्र वाक्यम् उवाच। "किम्, प्रिय भ्रातः, त्वं व्यर्थं भीषणं च वदसि? अस्मिन्नेव कुलोद्भवः अपि, अवर्धितः अपि, न कदाचिद् एवं वदेत् वा कुर्यात् वा। धर्मे, बले, शौर्ये, वीर्ये, तेजसि च, अस्मिन्नेव कुले केवलं त्वमेव, प्रिय भ्रातः विभीषण, विपर्यस्तः। किमर्थं नः भीषयसि, यद् मनुष्यराजपुत्रौ न शक्यौ हन्तुं येनापि साधारणबलिना राक्षसेन? ननु मया एव त्रैलोक्याधिपः इन्द्रः भूमौ निगृहीतः, तदा सर्वे देवसंघाः भयात् दिशः पलायिताः। अहं एव गजपतिं एरावतं महाघोषिणं भूमौ अपातयम्; तस्य दन्तौ बलात् निष्कृष्य, सर्वान् देवसंघान् संत्रासितवान्। अहमेव देवदर्पनाशकः, दैत्यश्रेष्ठानां च शोकार्थः; कथं तर्हि अहं, बलवान् सन्, मनुष्यराजपुत्रौ न हन्याम्?" तस्य इन्द्रजितः इन्द्रकल्पस्य, दुरासदस्य, महाबलस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रधारिणां श्रेष्ठः विभीषणः, अर्थगर्भं वाक्यम् उवाच। "वत्स, त्वयि नास्ति मन्त्रनिश्चयः; त्वं शिशु, अविवेकवान्। अतः त्वया स्वविनाशाय व्यर्थं बहु वाक्यम् उक्तम्। रावणस्य पुत्रत्वेन वक्तुम्, त्वं सुहृद्रूपेण शत्रुः जातः; मोहात् राघवविनाशे त्वं सम्मतिं दत्तवान्। त्वमेव वध्यः, त्वं चात्यन्तदुष्टबुद्धिः; स च वध्यः, यः त्वां बालं दुरात्मानं मन्त्रिसभायाम् आनयत्। त्वं मूढः, धैर्यहीनः, नम्रतारहितः, कठोरः, अल्पबुद्धिः, दुष्टचित्तः; अतीव पापः, बाल्येन वदसि, हे इन्द्रजित्। कः राघवस्य बाणान् युद्धे तितिक्षेत्, ब्रह्मदण्डोपमांश्च, दीप्तांश्च, कालसदृशांश्च, यमदण्डसमान्, पुरतः सृष्टान्? ददामः वित्तं, रत्नानि, दिव्यानि भूषणानि, वस्त्राणि, नानाविधानि रत्नानि, सीतां च राघवाय; ततः वयं दुःखरहिताः अत्र वसेम।" इदानीं श्रृणुत, महर्षेः वाल्मीकेः श्रीरामायणे युद्धकाण्डे षोडशोऽध्यायः। विभीषणस्य हितवाक्यानि श्रुत्वा, रावणः, विधिना प्रेरितः, कठोरं वचनम् उवाच। "सहभार्यया वा क्रुद्धेन सर्पेण वा वसेत्, न तु मित्ररूपेण शत्रुणा कदापि। अहं सर्वत्र बान्धवानां स्वभावं जानामि; विपत्तौ बान्धवाः स्वजनदुःखे हर्षं प्राप्नुवन्ति। स्वजनः अपि, मुख्यः, निपुणः, वैद्यः, धर्मात्मा अपि, वीरम् अपि निन्दन्ति, राक्षस। परस्परदुःखेषु रममाणाः, प्रतिकूलाः, गुह्यभावनः, भयङ्कराः च—बान्धवाः एव भीषणाः। पद्मवनान्तरे गजेन्द्रैः गीतानि श्लोकानि श्रूयन्ते; अहं तानि वदामि, यथा पाशैः बद्धान् नरान् दृष्ट्वा। न अग्निः, न शस्त्राणि, न पाशाः अपि, अस्माकं भयकारकाः; स्वजनाः स्वार्थहेतवः एव भीषणाः। ते निश्चितं अस्माकं बन्धनाय उपायं योजयिष्यन्ति; तेषां भीतानां, अयं कठोरः नियमः स्थापितः। गोषु वित्तम्, बान्धवेषु भयम्, स्त्रीषु चपलता, ब्राह्मणे तपः। अतः, सौम्य, अहं एतद् न इच्छामि—लोकसम्मानितः, समृद्धिजन्यः, शत्रुषु चोत्तमः सन् अपि। यथा जलबिन्दवः पद्मपत्रे पतन्ति, न तिष्ठन्ति, तथा पापैः सह मैत्री। यथा शरदि मेघाः वर्षन्ति गर्जन्ति च, जलं न शीते, तथा पापैः सह मैत्री। यथा मधुना विना अपि तृषितः भवति भ्रमरः, तथैव पापैः सह मैत्री। यथा काशपुष्पे तृषितः भ्रमरः पिबति, न तत्र माधुर्यम्, तथा पापैः सह मैत्री। यथा गजः स्नानानन्तरं शुण्डया धूलिं क्षिपन् स्वदेहम् मलिनं करोति, तथा पापैः सह मैत्री।" एवं कठोरवचनेन उक्तः, धर्म्यं वचनं भाषमाणः विभीषणः, गदां गृह्य, चतुर्भिः राक्षसैः सह उत्तस्थौ। ततः कोपसमन्वितः विभीषणः, आकाशे स्थित्वा, भ्रातरं राक्षसेन्द्रं प्रति वाक्यम् उवाच। "त्वं मयि विपरीतबुद्धिः, राजन्; यद् इच्छसि, तत् वद। ज्येष्ठः पितृसमानः पूज्यः, परन्तु त्वं धर्ममार्गं न चरसि। तव एतानि कठोरवचनानि मया सह न सह्यन्ते, ज्येष्ठ भ्रातः।