सर्वेभ्यः श्राव्यं रमणीयं, धर्मार्थकामगुणैः समन्वितं, धर्मपुरुषार्थगुणैः विस्तारमाणं, समुद्रस्य रत्नसमृद्धिमिव श्रुत्वा सर्वान् आकर्षयद् यः काव्यः। पूर्वं महर्षिणा नारदेन यथा कथितं, तं रघुवंशस्य चरितं भगवतः वाल्मीकिः महर्षिः सम्यक् रचयामास। रामस्य जन्म, तस्य वीर्यं महद्, सर्वेषां प्रियत्वं, जनानां प्रियता, धैर्यं, सौम्यता, सत्यस्वभावश्च—एवं तस्य गुणाः वर्णिताः। तत्र विविधाः अद्भुताः कथाः, विश्वामित्रस्य सहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुषः भङ्गः च वर्णितः। रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता च वर्णिता। रामस्याभिषेकस्य विघ्नः, तस्य वनगमनम्, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनं च उक्तम्। जनस्य शोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथ्याः प्रत्यावर्तनम् च वर्णितम्। गङ्गायाः अतिक्रमणम्, भारद्वाजस्य दर्शनम्, तेन अनुमतिः, चित्रकूटस्य दर्शनम् च उक्तम्। आवासस्य निर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रबोधनम्, पितुः जलदानम् च वर्णितम्। पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासः, दण्डकारण्यगमनम्, विराधस्य वधः च उक्तः। शरभङ्गस्य साक्षात्कारः, सुतीक्ष्णस्य संगमः, अनुसूयायाः कथा, सुगन्धितं लेपनं च वर्णितम्। अगस्त्यस्य संगमः, धनुषः प्राप्तिः, शूर्पणखायाः संवादः, तस्य विकृतिः च उक्तम्। खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्य उत्पत्तिः, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः अपहरणम् च वर्णितम्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य निधनम्, कबंधस्य संगमः, पम्पासरोवरस्य दर्शनम् च वर्णितम्। शबरीसंगमः, फलमूलोपजीवनम्, पम्पायां विलापः, हनूमता संगमः च उक्तम्। ऋष्यमूकगमनम्, सुग्रीवसंगमः, विश्वासबन्धः, वालीसुग्रीवयोः संघर्षः च वर्णितम्। वालिवधः, सुग्रीवस्य पुनः प्रतिष्ठा, तारायाः विलापः, संधिः, वर्षाकालावासः च उक्तम्। सिंहसदृशस्य राघवस्य कोपः, सेनानां संयोगः, सर्वदिशेषु प्रेषणम्, भूमौ निवेदनम् च वर्णितम्। मुद्रादानम्, रिक्षगुहादर्शनम्, अनशननिश्चयः, सम्पतिना संगमः च वर्णितम्। पर्वतारोहणम्, समुद्रलङ्घनम्, समुद्रस्य वचनम्, मैनाकस्य दर्शनम् च उक्तम्। राक्षसीनिग्रहः, छायाग्राहिण्या संगमः, सिम्हिकायाः विनाशः, लङ्कामलययोः दर्शनम् च वर्णितम्। रात्रौ लङ्कायाः प्रवेशः, एकान्तचिन्तनम्, पेयस्थानगमनम्, रक्षितवाटिकायाः दर्शनम् च वर्णितम्। रावणस्य दर्शनम्, पुष्पकस्य दर्शनम्, अशोकवाटिकायाः प्रवेशः, सीतायाः दर्शनम् च उक्तम्। अङ्गवस्त्रप्रदानम्, सीतया संवादः, राक्षसीनां त्रासः, त्रिजाटास्वप्नदर्शनम् च वर्णितम्। मणिप्रदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां पलायनम्, किङ्कराणां विनाशः च उक्तम्। वातात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहस्य गर्जनम्, प्रतिगमनम्, मधुप्रदानम् च वर्णितम्। राघवस्य सांत्वनम्, मणिप्रदानम्, समुद्रसंगमः, नलसेतुर्निर्माणम् च वर्णितम्। समुद्रस्य अतिक्रमणम्, रात्रौ लङ्कायाः उपनिवेशः, विभीषणस्य संधिः, उपायप्रदानम् च वर्णितम्। कुम्भकर्णवधः, मेघनादपराजयः, रावणनाशः, समुद्रनगरे सीताप्राप्तिः च वर्णितम्। विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकस्य दर्शनम्, अयोध्यायाः यात्रा, भारद्वाजसंगमः च उक्तम्। वातात्मजस्य प्रेषणम्, भरतसंगमः, रामस्य शुभाभिषेकः, सेनानां विसर्जनम्, स्वराज्ये हर्षः, वैदेह्याः प्रेषणम् च वर्णितम्। यद् यद् रामस्य पृथिव्यां आगमिष्यत्, तत् अपि भगवता वाल्मीकिना उत्तरकाण्डे काव्ये रचितम्। एषः चतुर्थः सर्गः बालकाण्डे श्रीवाल्मीकिरामायणे। भगवता वाल्मीकिना रामस्य सर्वं चरितं, राज्यप्राप्तस्य, अद्भुतशब्दार्थयुक्तं काव्यं रचितम्। महर्षिः चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च उक्तवान्। तं महाकाव्यं सम्पूर्णं कृत्वा, यद् आगमिष्यत् तदपि सहितम्, बुद्धिमान् महर्षिः चिन्तयामास—'कः इदं पाठयेत्?' इति। ततः स राजा कुशलवौ, धर्मिष्ठौ, कीर्तिमन्तौ, मधुरस्वनौ, भ्रातरौ, आश्रमे निवसन्तौ, दृष्टवान्। तौ वेदेषु कुशलौ, बुद्धिमन्तौ, तौ काव्यं वेदवृद्ध्यर्थं महर्षिः शिक्षयामास। व्रतधारी महर्षिः रामायणं काव्यं, सीतायाः महाकथां, पुलस्त्यपुत्रस्य विनाशं च सम्यक् रचयामास। तत् काव्यं श्रवणाय गायनाय च मधुरम्, त्रिप्रमानयुक्तम्, सप्तवृत्तसमन्वितम्, तन्त्रीतालसंयुक्तम् इति।