रावणस्य सभायां महाबलिनः राक्षसाः समागताः। तत्र वायुवेगसमः राघवः युद्धे येनापि न शक्यते निर्जेतुम्—न देवान्तकः, न नरान्तकः, न महाबलः रथी अतिकायः, न पर्वतसमविक्रमः अकम्पनः—राघवस्य प्रतिकारं कर्तुं समर्थाः। स राजा, आपद्ग्रस्तो, स्वजनैः शत्रुसमदृशैः मित्रैः परिवृतः, राक्षसानां विनाशमिच्छद्भिः, स्वभावेन कठोरः, विचाररहितः कर्मसु, अनुवर्त्यते। यूयं सर्वे, अनन्तविपाशेन सहस्रशीर्षेण महाभुजगमिवेन परितः बद्धं राजानं बलात् विमोचयध्वम्। यावत् सर्वे मित्राणि, कामान् सम्प्राप्तानि, तस्य केशग्रहणेन संयुज्य राजानं निगृह्णन्ति, तावत् तं रक्ष्यं, यथा बलवन्तो भीषणा भूताः बद्धं रक्षन्ति। शीघ्रं राघवसेनासागरमप्येनं आच्छादयन्तं दृष्ट्वा, एकत्रित्वा तं रक्षध्वं, स हि काकुत्स्थपातालमुखे पतति। एष एव उपायः राक्षसानां पुरीस्य, राज्ञः च, मित्राणां च; सत्यं वदामि, मैथिली नरश्रेष्ठाय दातव्या। मन्त्रिणा स्वबले शत्रुबले च, स्वस्थितिं च, अपचयं च, वृद्धिं च, बुद्ध्या परीक्ष्य, यथा हितं, यथा योग्यं स्वामिनः हिताय भाषितव्यम्। इदानीं शृणुत, युध्दकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य पञ्चदशं सर्गं। विभीषणस्य बृहस्पतेः समबुद्धेः हितवचनानि श्रुत्वा, महात्मा राक्षसेन्द्रजित्, राक्षसश्रेष्ठः, तत्र वचनं प्राह—“किं त्वं, प्रिय भ्रातः, अनर्थकानि भीषणानि च वचनानि भाषसे? अस्मिन्समाजे जातः अपि, अवृद्धोऽपि, एवं न वदेत न कुर्यात्। धर्मे, बले, वीर्ये, शौर्ये, पराक्रमे, तेजसि च, अस्मिन्समाजे केवलं त्वमेव विमुखः जातः, विभीषण भ्रातः। कथं त्वं अस्मान् भययन् वदसि, यद् मानुषराजसुतौ एकेनापि साधारणबलराक्षसैः न हन्तुं शक्यौ? अहमेव त्रैलोक्यनाथं देवेन्द्रं भूमौ निर्जित्य, तदा सर्वे देवगणाः दिशः भीता पलायिताः। अहमेव घण्टानिनादिनं ऐरावतं भूमौ पातयित्वा, दन्तौ निष्कृष्य, सर्वदेवगणान् त्रासितवान्। अहं देवदर्पनाशकः, महादैत्यशोकदः, कथं तर्हि मानुषराजसुतौ न हन्यां शक्तिमान् सन्?” इत्येवमिन्द्रजिदः वचनं श्रुत्वा, इन्द्रकल्पस्य, दुष्प्रापस्य, महातेजसः, विभीषणः शस्त्रधारिणां श्रेष्ठः, महार्थं वचनं प्राह—“वत्स, त्वयि न स्थिरा बुद्धिः, बालोऽसि, अप्राप्तविवेकः, तस्मात् अनर्थकानि वचनानि स्वविनाशहेतूनि उक्तानि। रावणात्मजत्वेन भाषमाणः त्वं मित्ररूपेण शत्रुः जातः; मोहात् राघवविनाशमपि श्रुत्वा अनुमोदसे। त्वमेव हन्तव्यः, अत्यन्तदुष्टमतिरेव च; यश्च त्वामत्र नीतिमध्ये बालं, दुर्मनस्कं, दुरात्मानं, आनीय, सापि हन्तव्यः। त्वं मूढः, धैर्यहीनः, दम्भरहितः, स्वभावेन कठोरः, अल्पबुद्धिः, पापमतिरेव; बाल्येन मूढः, अत्यन्तदुष्टः, इन्द्रजिद्, वदसि। कः राघवस्य युद्धे बाणान् सहेत—ब्रह्मदण्डसदृशान्, ज्वलन्तान्, कालोपमांश्च, यमदण्डसमान्, साक्षात् प्रकटितान्? द्रव्यं, रत्नानि, भूषणानि, दिव्यानि वस्त्राणि, बहुविधानि रत्नानि, सीतां च राघवाय प्रदेयम्; ततः वयं दुःखरहिताः अत्र वसेम।” इदानीं शृणुत, युध्दकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य षोडशं सर्गं। विभीषणस्य हितवचनानि श्रुत्वा, रावणः, दैववशात् प्रेरितः, तीक्ष्णानि वचनानि प्राह—“सहपत्न्या वा, क्रुद्धेन सर्पेण वा, वसेत्, न तु मित्ररूपेण शत्रुणा सह कदापि वसेत्। सर्वत्र बान्धवानां स्वभावं वेद्मि, राक्षस; आपदि स्वजनाः स्वजनदुःखे हृष्यन्ति। नायकः, गुणी, वैद्यः, धर्मात्मा अपि सन्, राक्षस, स्वजनैः तिरस्कृत एव। परस्परदुःखास्वादिनः, प्रतिकूलाः, गुह्यभाविनः, भीषणाः—स्वजनाः एव भयहेतवः। पद्मवनान्तरे गीयमानानि गजानां गानानि श्रूयन्ते; यथा अहं पाशबद्धान् नरान् दृष्ट्वा शृण्वामि। न अग्निः, न शस्त्राणि, न पाशाः, अस्माकं भीषणाः; स्वजनाः स्वार्थहेतवः एव अत्यन्तभीषाः। ते निश्चितं अस्माकं बन्धनाय उपायं चिन्तयिष्यन्ति—न अस्मिन्सन्देहः; तेषां भीत्या एष कठोरः नियमः स्थापितः। गोषु धनं, स्वजनेषु भयम्, स्त्रीषु चञ्चलता, ब्राह्मणे तपः। अतः, सौम्य, एतत् न इच्छामि—यद्यपि लोके पूजितः, समृद्धिजन्यः, शत्रुषु चोत्तमः। यथा पद्मपत्रे जलबिन्दवः न लीयन्ते, तथा पापजनैः मैत्री। यथा शरदि मेघाः वृष्टिं कुर्वन्ति, गर्जन्ति, जलं च न प्रविशति, तथा पापजनैः मैत्री। यथा मधुमक्षिका तृषिता सन्, यत्र नास्ति मधु, तत्र न तिष्ठति, तथा पापजनैः मैत्री। यथा मधुमक्षिका तृषिता सन्, काशपुष्पात् पिबति, न तु स्वादुं लभते, तथा पापजनैः मैत्री। यथा गजः स्नात्वा, शुण्डया रजः क्षिपति, स्वशरीरं मलिनं करोति, तथा पापजनैः मैत्री।” एवं तीक्ष्णवचनैः उक्तः, धर्म्यं वदन् विभीषणः, गदां गृह्य, चतुर्भिः राक्षसैः सह उत्तस्थौ। ततः क्रुद्धः, तेजस्वी विभीषणः, आकाशे स्थित्वा, भ्रातरं राक्षसेन्द्रं प्रति वाक्यं उवाच।