ततः धर्मात्मा महर्षिः गौतमः स्वयमेव धर्मिष्ठः, मुनिरूपधारिणं देवराजं दुष्कृतिनं दृष्ट्वा क्रोधेन तं पापात्मानं इदं वचनं उवाच। "मम रूपं समास्थाय त्वं पापबुद्धे अयं दुष्कृतः कृतः; अतः त्वं फलरहितः भविष्यसि।" एवं क्रुद्धेन महर्षिणा गौतेन उक्तमात्रे, सहस्राक्षस्य शक्रस्य शिश्नं भूमौ पतितम्। ततः इन्द्रं शप्त्वा, भार्यां अपि शप्तवान्—"बहूनि वर्षसहस्राणि त्वं अत्र वत्स्यसि। वायुभक्ष्या, निराहारा, तपसा दग्धा, भस्मशय्या, सर्वभूतैः अदृश्या, अत्रैवाश्रमे स्थास्यसि। यदा दशरथात्मजः रामः अस्मिन्भयावहे वने आगमिष्यति, तदा त्वं विशुद्धा भविष्यसि। अतिथिसत्कारं कृत्वा, लोभमोहविवर्जिता, हर्षसमन्विता, स्वं रूपं प्राप्य, मम समीपं आगमिष्यसि।" एवं पापायै उक्त्वा, महातपाः महर्षिः गौतमः, सिद्धचारणसेवितात् आश्रमात् हिमवत्प्रस्थं रम्यं तपः कर्तुं जगाम। इत्येवं शुभे वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः फलरहितः कृतः इन्द्रः, भीताननः, अग्निप्रमुखैः देवैः, सिद्धगन्धर्वचारणैः सह, इदं वचनं उवाच। "महर्षेः गौतमस्य तपसः विघ्नं कृत्वा, तं कोपयित्वा, देवकार्यार्थं अयं कर्म कृतम्। तस्य कोपात् अहं फलरहितः, सा च त्यक्ता; तस्य महाशापेन तस्य तपः अपहृतम्। तस्मात्, हे सुरश्रेष्ठाः, सर्वे ऋषिभिः चारणैः सह, मम देवकार्यार्थं कृतं कर्म फलदं कुरुत।" शतक्रतुवचः श्रुत्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः पितॄन् उपगम्य, मरुद्गणैः सह, इदं वचनं ऊचुः— "अयं मेषः अखण्डः, इन्द्रः तु शिश्नहीनः; तस्मात्, मेषस्य शिश्नं गृहित्वा शीघ्रं इन्द्राय दत्त। फलरहितः कृतः मेषः पितॄणां परं तुष्टिं करिष्यति; ये नराः मेषान् यजंति, ते अक्षयफलप्राप्ताः भविष्यन्ति, यूयं च तैः तृप्ताः भविष्यथ।" अग्निवचनं श्रुत्वा, पितरः समेता मेषस्य शिश्नं गृहित्वा सहस्राक्षे निवेशयामासुः। तस्मात् कालात् आरभ्य, हे काकुत्स्थ, पितरः फलरहितान् मेषान् भुञ्जते, फलञ्च तेषां लभन्ते। तस्मात् कालात् एव, हे राघव, इन्द्रः मेषशिश्नधारी जातः, गौतमस्य तपोबलात्। ततः, हे तेजस्विन्, धर्मात्मनः आश्रमं गच्छ; एषा अहल्या दिव्यरूपा मोचनीया। विश्वामित्रवाक्यं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, विश्वामित्रपूर्वगः, आश्रमं प्रविवेश। तत्र तम् अहल्यां, तपसा दीप्तिमतीं, देवदानवैरपि दुर्लभदर्शनाम्, दृष्टवान्। सृष्टिकर्त्रा यत्नेन निर्मिता, मायया वेष्टिता, धूमेन आवृता, दीप्तज्वालामिव, सा दृश्यते स्म। शीतमेघावृतशशाङ्ककान्तिरिव, वारिमध्ये स्थितः सौर्यतेजसा दुर्दर्शा सा बभौ। गौतमवाक्यप्रभावात्, सा त्रिषु लोकेषु दुर्लभदर्शना जाता, रामदर्शनात् शापविमुक्ता, सर्वेभ्यः दृश्यता प्राप्ता। ततः रघूनां नन्दनौ, हर्षेण, अहल्यायाः पादौ गृहीत्वा, गौतमवचनं स्मृत्वा, सा तौ सम्यक् प्रतिगृह्णाति स्म। सा सम्यक् समाधिना, पाद्यं, अर्घ्यं, अतिथिसत्कारं च दत्तवती; काकुत्स्थः तानि विधिवत् प्रतिगृह्णात्। तदा दिव्यपुष्पवृष्टिः अभवत्, दिव्यदुन्दुभिध्वनिः च; गन्धर्वाप्सरसां महोत्सवः अभवत्। देवाः अहल्यां प्रशशंसुः—"शुभम्, शुभम्!"—इत्युक्त्वा; तपसा शुद्धदेहा, गौतमवशवर्तिनी सा। गौतमः अपि महातेजाः, अहल्यया सह, हृष्टः अभवत्; रामं सम्यक् पूजयित्वा, स तपः पुनः आरब्धवान्। रामः अपि, महर्षिणा गौतेन सम्यक् सत्कृतः, ततः मिथिलां प्रति प्रस्थितः। इत्येवं शुभे वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। ततः, उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितः, रामः सौमित्रिणा सह, विश्वामित्रपुरस्कृतः, यज्ञवाटं जगाम। रामः लक्ष्मणेन सह, महर्षिं प्रति उवाच—"नूनं महात्मनः जनकस्य यज्ञसमृद्धिः अद्भुता। अत्र विविधदेशीयाः सहस्रशः पुण्यश्लाघ्या ब्राह्मणाः वेदाध्ययननिरता दृश्यन्ते। ऋषीणां आश्रमाः अपि दृश्यन्ते, शतशः रथैः समाकीर्णाः; हे ब्राह्मण, वयं कुत्र वसेम इति निर्दिश।" रामवचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः महर्षिः, जलयुक्ते एकान्ते वासस्थानं व्यवस्थितवान्। विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा, राजा जनकः, शतानन्दपुरोगमः, त्वरया आगतः। महात्मानः ऋत्विजः अपि, हविरादाय, आदरेण सह, शीघ्रं आगम्य, सत्कारं कृतवन्तः। धर्मप्रधानः जनकः, धर्मानुसारं, विश्वामित्राय सत्कार्यं दत्तवान्; विश्वामित्रः अपि महात्मनः जनकस्य तं सत्कारं विधिवत् प्रतिगृह्णात्।