स तु रावणः स्वपूर्वपत्न्यौ ज्येष्ठां च कनिष्ठां च पत्नीं सहितः स्वनाम घोषयित्वा तयोः पादयोः प्रणम्य तस्थौ। तत्र शुकः प्रहस्तश्च ताभ्यां पृथक् पृथक् यथार्हं आसनानि दत्तवन्तौ। राक्षससभायां सा सुवर्णरत्नविभूषिता, सुशुक्लाम्बरधराः, सुरभिसुगन्धितागुरुचन्दनगन्धयुक्ताः, उत्तममाल्याभरणविभूषिताः, सर्वतः प्रसारिताः बभूवुः। तत्र न कश्चिद् असत्यं वदति, न च कश्चिद् उच्चैः भाषते; सर्वे लक्ष्यसिद्धाः, महाबलिनः, स्वामिनः मुखं पश्यन्ति स्म। तत्र रावणः शस्त्रभृतां वरेण्यम्, महावीर्यम्, सभायां स्वतेजसा विराजमानः इन्द्र इव वज्रपाणिः वसुजनमध्ये बभूव। श्रूयतां द्वादशः सर्गः। स तु रणजयः सर्वां सभां निरीक्ष्य प्रहस्तं सेनापतिं प्रोत्साहयत्। ‘‘हे सेनापते! ये चतुरङ्गबलोपायकुशलाः ते नगरीरक्षणाय नियुक्ताः स्युः’’ इति। प्रहस्तः स्वात्मन्यवस्थितः, राजाज्ञां कर्तुम् उद्यतः, समग्रां सेनां राजगृहस्य बाह्याभ्यन्तरे च स्थापयामास। ततः सर्वबलं नगरीरक्षणाय स्थापयित्वा प्रहस्तः राजानः पुरतः उपविश्य वाक्यमुवाच। ‘‘यथा आज्ञापितं बलं बहिः च अन्तः च व्यवस्थितम्; तस्मात् त्वया यद् इच्छसि तत् शीघ्रं कर्तव्यम्’’ इति। प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा राजा स्वराज्यस्य श्रेयः, सुहृदां सुखं च इच्छन्, स्वहितेषु मध्ये वाक्यमुवाच—स रावणः। ‘‘सुखदुःखे, हानिलाभे, हिताहिते, धर्मकामार्थक्लेशेषु च, त्वं ज्ञातुम् अर्हसि। सर्वकार्याणि यथोचितमन्त्रकर्मणा त्वया कृतानि, न च कदाचिद् विफलानि। अहं त्वया परिवृतः इन्द्र इव चन्द्रग्रहतारानिलैः, निश्चितं श्रियम् आप्नोमि। अहम् अपि सर्वेषां भवतां हिताय स्थितः; किंतु कुम्भकर्णस्य स्वप्नानां विषये न प्रेरितवानस्मि। अयं कुम्भकर्णः महाबलः षड् मासान् सुप्तः, शस्त्रभृतां श्रेष्ठः, इदानीं जागरूकः। सा स्त्री मन्दगमना मम शय्यायाम् आरोढुं न इच्छति; त्रिषु लोकेषु सीतायाः तुल्या अन्यास्त्री नास्ति। सा सुकुमारतन्वी, विस्तीर्णकट्या, शरत्पूर्णचन्द्रमुखी, सुवर्णसमस्निग्धा, मायया निर्मिता इव प्रतीति। तस्या: पादौ सुशिलाः, स्निग्धौ, दृढनिविष्टौ, रक्ततलौ, ताम्रनखदर्शनात् मम कामाग्निः प्रवर्धते। तस्याः मुखं हव्याग्नेः शोभया दीप्यते, सूर्यसमप्रभम्, उच्चं, शुद्धं, मनोहरं, सुनेत्रशोभितम्। ताम् आलोक्य अहम् अकामः, कामवशः अभवम्; कोपहर्षसमावेशात् वर्णपरिवर्तनं मम जातम्। शोकदाहाभ्याम् सदा पीडितः, दूषितः, सा दीप्तिमती स्त्री वर्षस्य कालम् मम याचिता। रामस्य भार्यां प्रतीक्षमाणा, विशाललोचना, सा मया उत्तमं व्रतम् प्राप्तवती। अहम् सदा कामेन क्लान्तः, दीर्घयात्रायां वाजिवत्; कथं वनवासिनः अचलं सागरं तरिष्यन्ति? नानाप्राणिसमाकीर्णे सागरे, तौ दशरथात्मजौ, अथवा एक एव कपिः, महद् वधं कृतवन्तः। कर्मणां मार्गाः दुर्गमाः; स्वमतिपूर्वकं वदतु कश्चित्। मानुषेभ्यः न भयं, तथापि विचिन्त्यताम्। यदा देवासुरसंग्रामे त्वया सह जितवान्, तदा इमे कपयः सुग्रीवपुरस्कृताः मम पुरतः। सागरं तीर्त्वा, राजपुत्रान् पुरस्कृत्य, वारुणालयं प्राप्तवन्तः, सीतामार्गेण। यथा सीता न दातव्या, तथा दशरथात्मजौ वध्यौ; सर्वे मन्त्रयन्तां, बुद्धिमन्तः उत्तमं मन्त्रं वदन्तु। अहम् अन्यं न पश्यामि यो वानरैः सागरं तीर्तुं समर्थः; नूनं विजयः मम।’’ इत्येवं विलपन्तं कामवशं रावणं श्रुत्वा कुम्भकर्णः कोपसम्भृतः वाक्यमुवाच। ‘‘यदा सीता लक्ष्मणेन सह रामात् बलात् आनिता, तदा केवलम् एकवारं दृष्ट्वा मनः नूनं तस्याः प्रति आकृष्टं स्यात्, यथा यमुनायाः प्रवाहः यमुनाम् प्रति। एतत् सर्वं महाबाहो त्वया अप्रतिमं कृतम्; वयं अपि आरम्भे एव अस्मिन्कर्मणि प्रवृत्ताः स्याम। यो दशग्रीवः धर्मेण राजकार्यं करोति, सः पश्चात् न शोचति, तस्य मनः निश्चिते स्थिरम्। यः कर्म यथोचितं न करोति, विपरीतं वा, सः यथा अमन्त्रयागः हुतं दूषयति, तथा कर्मापि दूष्यते। यः कर्तव्यस्य पूर्वकर्मणः उत्तरकर्मणः च, यथाक्रमं न जानाति, सः न पश्यति धर्माधर्मयोः मार्गम्। यः चपलः पुरुषः बलाधिक्यं विचिन्त्य न कर्म आरभते, तस्य दुर्बलता अन्यैः लभ्यते, यथा बकस्य आकाशं विहंगा प्रविशन्ति। त्वया एतत् महत् कर्म न विचिन्त्य आरब्धम्; सौभग्येन रामः त्वां न हत्वा यथा विषयुक्तमांसं रक्षितम्। तस्मात् त्वया आरब्धं एतत् अप्रतिमं कार्यं शत्रुवधाय अहम् संपादयिष्यामि, अनघ। अहम् तव शत्रून् विनाशयिष्यामि, निशाचर, अपि इन्द्रविवस्वन्तौ, वह्निवायू, कुबेरवरुणौ अपि युद्धे।