महामुनिः वाल्मीकिः सर्वं यथावत् तत्त्वेन निरीक्ष्य, प्राज्ञः सन् रमणीयस्य रामस्य अखिलं चरितं सम्पूर्णं कर्तुम् अभिप्रेत्य मनसा स्थितः। सा कथा कामार्थधर्मगुणैः समन्विता, धर्मार्थगुणैः विस्तारयन्ती, सर्वश्रुतिभिः मनोहरैव रत्नाकर इव सर्वरत्नमयी बभूव। पूर्वं नारदेन महर्षिणा यथावृत्तं यत् किमपि रामस्य चरितं श्रावितं, तदेव स महात्मा वाल्मीकिः रघुवंशस्य आख्यानं सम्यक् रचयामास। रामस्य जन्म, तस्य महद्वीर्यं, सर्वेषां प्रियतमा स्थितिः, जनानां प्रियत्वं, क्षमा, सौम्यता, सत्यवृत्तता च — एवं तस्य विविधानि अद्भुतानि चरितानि, विश्वामित्राय सहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुःभङ्गः च — सर्वं तेन निरूपितम्। रामपरशुरामयोः संवादः, दशरथस्य धर्मगुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता च तत्र निरूपिताः। रामस्याभिषेकविघातः, तस्य वनवासः, राज्ञः शोको विलापः, तस्य च स्वर्गारोहणम् — इत्येतानि सर्वाणि वर्णितानि। जनानां शोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथेः निवर्तनम् — एतानि अपि तत्र सन्ति। गङ्गातरणम्, भरद्वाजदर्शनम्, तेन दत्तानुज्ञा, चित्रकूटदर्शनम् — सर्वं सम्यक् वर्णितम्। तत्र कुटीरनिर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रेरणा, पितुः जलाञ्जलिदानम् — इति च। पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामवासः, दण्डकारण्यगमनम्, विराधवधः च — एतत् वर्णितम्। शरभङ्गसङ्गमः, सुतिक्ष्णदर्शनम्, अनसूयाकथा, सुरभिगन्धविलेपनदानम् — अपि च। अगस्त्यसङ्गमः, धनुर्ग्रहणम्, शूर्पणखया सह संवादः, तस्याः विकृतिः — इति च। खरत्रिशिरोवधः, रावणोत्थानम्, मारीचवधः, वैदेह्याः हरणम् — सर्वं तत्र निरूपितम्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य निधनम्, कबन्धदर्शनम्, पम्पासरोवरदर्शनम् च। शबरीदर्शनम्, मूलफलाशनम्, पम्पायां विलापः, हनूमता च संगमः। ऋश्मूकगमनम्, सुग्रीवेण मिलनम्, विश्वासमित्रता, वालीसुग्रीवयोः सङ्घर्षः। वालिवधः, सुग्रीवप्रतिष्ठापनम्, तारायाः विलापः, संधिः, वर्षारात्रिवासः च। सिंहस्यानिलसमः राघवस्य क्रोधः, सैन्यसमवायः, दिशः प्रेषणम्, भूमौ निवेदनम्। मुद्रादानम्, ऋक्षगुहादर्शनम्, प्राणत्यागनिश्चयः, सम्पातिना च सङ्गमः। पर्वतोद्धरणम्, सागरतरणम्, सागरस्य वचनम्, मैनाकदर्शनम्। राक्षसीविघातः, छायाग्राहिण्याः सङ्गमः, सिम्हिकावधः, लङ्कामलयदर्शनम्। रात्रौ लङ्काप्रवेशः, एकाकिनः चिन्तनम्, पानभूमिगमनम्, रक्षिता वेष्टनदर्शनम्। रावणदर्शनम्, पुष्पकदर्शनम्, अशोकवनिकागमनम्, सीतादर्शनम्। चिह्नदर्शनम्, सीतया संवादः, राक्षसीनां तर्जनम्, त्रिजटास्वप्नदर्शनम्। मणिदानम्, वृक्षभङ्गः, राक्षसीनां पलायनम्, किङ्करवधः। वातात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहनं गर्जनम्, प्रत्यागमनम्, मधुपानम्। राघवस्य सान्त्वनम्, मणिदानम्, सागरदर्शनम्, नलसेतुर्निर्माणम्। सागरात्तरणम्, रात्रौ लङ्कापरिघः, विभीषणसंश्रयः, उपायप्रदानम्। कुम्भकर्णवधः, मेघनादपराजयः, रावणवधः, सागरनगर्यां सीताप्राप्तिः। विभीषणाभिषेकः, पुष्पकदर्शनम्, अयोध्यायाः प्रतिगमनम्, भरद्वाजमिलनम्। वातात्मजस्य प्रेषणम्, भरतेन संगमः, रामाभिषेकः, सर्वसैन्यविसर्जनम्, स्वराज्ये प्रमोदः, वैदेह्याः प्रेषणम् च। यच्चान्यदपि रामस्य पृथिव्यां भविष्यति, तत् अपि महर्षिणा वाल्मीकिना उत्तरकाण्डे रचितम्। एषः श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः। एवं रामस्य राज्यलाभपर्यन्तं सम्पूर्णं चरितं, आश्चर्यपूर्णैः शब्दार्थैः महर्षिः वाल्मीकिः सम्यक् रचयामास। स मुनिः चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च अपि उक्तवान्। तं महाकाव्यं समाप्य, यद् अपि शेषं भविष्यति, तद् अपि चिन्तयन्, "कः इदं पठिष्यति?" इति ध्यायन् स्थितः। तदा स राजा-पुत्रयोः, धर्मिष्ठयोः, कीर्तिमतोः, सौम्यस्वरयोः, भ्रातृयोः, आश्रमवासिनोः कुशस्य लवस्य च दर्शनं कृतवान्। तौ वेदेषु निपुणौ बुद्धिमन्तौ दृष्ट्वा, वाल्मीकिः वेदानां वृद्धये तौ काव्ये उपशिक्षयामास। व्रतान्वितः स मुनिः सम्पूर्णं रामायणमहाकाव्यं, सीतायाः चरितं, पुलस्त्यपुत्रवधं च अपि रचयामास।