योगेन स्थितः स धर्मात्मा तत्र यद्वृत्तं पूर्वं सम्यक् फलमिव हस्ते सर्वं स्पष्टं पश्यति। तं सर्वं यथावत् विवेकेन दृष्ट्वा महात्मा रमणीयस्य रामस्य अखिलं चरितं रचयितुं प्रवृत्तः। कामार्थधर्मगुणैः सम्पन्नं धर्मार्थगुणैः विस्तारमापन्नं, सर्वेषां श्रोतृणां मनोहरं मणिसम्पूर्णं सागरमिव तद् आख्यानं अभवत्। पूर्वं महर्षिणा नारदेन यथाकथितं, तद् रघुवंशस्य चरितं पूज्यः महर्षिः रचयामास। रामस्य जन्म, तस्य महती वीर्यम्, सर्वेषां प्रियता, जनानां स्नेहः, धैर्यं, सौम्यता, सत्यशीलता— नानाविधानि अद्भुतानि वृत्तान्तानि, विश्वामित्रस्य साहाय्यम्, जानक्याः विवाहः, धनुषः भेदनम्— रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता— रामस्याभिषेकस्य विघ्नः, तस्य वनगमनम्, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनम्— जनानां शोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथ्याः निवर्तनम्— गङ्गायाः अतिक्रमणम्, भरद्वाजेन मिलनम्, भरद्वाजस्य अनुमतिः, चित्रकूटस्य दर्शनम्— निवेशनस्य निर्माणम्, भरतस्य आगमनम्, रामस्य प्रबोधनम्, पितुः तर्पणम्— पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामे वासः, दण्डकवनगमनम्, विराधस्य वधः— शरभङ्गेन मिलनम्, सुतिक्ष्णेन संयोगः, अनसूयायाः कथा, गन्धमाल्यदानम्— अगस्त्येन मिलनम्, धनुषः प्राप्तिः, शूर्पणखायाः संवादः, तस्य विकृति— खरत्रिशिरसोः वधः, रावणस्योत्थानम्, मारीचस्य वधः, वैदेह्याः अपहरणम्— राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य निधनम्, कबन्धेन संयोगः, पम्पासरोवरस्य दर्शनम्— शबरीसंगमः, फलमूलवृत्तिः, पम्पायां विलापः, हनुमता मिलनम्— ऋश्यमुखगमनम्, सुग्रीवेण मिलनम्, विश्वासमित्रता, वालिसुग्रीवयोर्युद्धम्— वालिवधः, सुग्रीवस्य पुनः स्थापना, तारायाः विलापः, संधिः, वर्षरात्रवासः— सिंहसदृशस्य राघवस्य कोपः, सेनानां संहति, सर्वदिशेषु प्रेषणम्, भूम्यां निवेदनम्— अङ्गुलीयकदानम्, ऋक्षगुहायाः दर्शनम्, अनशननिश्चयः, सम्पतिना मिलनम्— गिरिशृङ्गारोहणम्, समुद्रलंघनम्, समुद्रस्य वाक्यः, मैनाकस्य दर्शनम्— राक्षसीविघ्ननम्, छायाग्राहिण्या मिलनम्, सिंहिकायाः विनाशः, लङ्कामालययोः दर्शनम्— रात्रौ लङ्कायाः प्रवेशः, एकाकी चिन्तनम्, पानस्थले गमनम्, रक्षितवृत्तस्य दर्शनम्— रावणस्य दर्शनम्, पुष्पकविमानस्य दर्शनम्, अशोकवनप्रवेशः, सीतायाः दर्शनम्— चिन्हदानम्, सीतया संवादः, राक्षसीनां त्रासः, त्रिजटायाः स्वप्नदर्शनम्— मणिदानम्, वृक्षभेदनम्, राक्षसीनां पलायनम्, किङ्कराणां विनाशः— मारुतात्मजस्य बन्धनम्, लङ्कादाहे गर्जनम्, पुनरागमनम्, मधुपानम्— राघवस्य सान्त्वनम्, मणिदानम्, समुद्रस्य दर्शनम्, नलसेतुनिर्माणम्— समुद्रातिक्रमणम्, रात्रौ लङ्कायाः उपक्रमः, विभीषणस्य मैत्री, उपायदानम्— कुम्भकर्णस्य वधः, मेघनादस्य पराजयः, रावणस्य संहारः, समुद्रनगरे सीतायाः प्राप्तिः— विभीषणस्य अभिषेकः, पुष्पकविमानस्य दर्शनम्, अयोध्यागमनम्, भरद्वाजेन मिलनम्— मारुतात्मजस्य प्रेषणम्, भरतस्य मिलनम्, रामस्य शुभाभिषेकः, सेनानां विसर्जनम्, स्वराज्ये हर्षः, वैदेह्याः प्रेषणम्— यद् यद् रामस्य पृथिव्यां अवशिष्टं, तदपि पूज्यः वाल्मीकिः उत्तरकाण्डे रचयामास। एषः चतुर्थः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे। पूज्यः वाल्मीकिः रामस्य अखिलं चरितं, तस्य राज्यप्राप्तस्य, अद्भुतैः शब्दार्थैः रचयामास। स महर्षिः चतुर्विंशतिसहस्राणि श्लोकान्, पञ्चशतानि सर्गाणि, षट् काण्डानि, उत्तरकाण्डं च अकथयत्। तत् महाकाव्यं समाप्य, यद् यद् आगमनम्, स बुद्धिमान् विचारयामास—कः इदं पठिष्यति? स राजा-तनयौ कुशं लवं च धर्मिष्ठौ, कीर्तिमन्तौ, सौम्यस्वरौ, भ्रातरौ, आश्रमवासिनौ ददर्श। तौ बुद्धिमन्तौ वेदेषु निपुणौ दृष्ट्वा, स ऋषिः वेदानां वृद्ध्यर्थं काव्यं तयोः उपदिदेश।