रामः तदा महर्षिं विश्वामित्रं सस्नेहम् अपृच्छत्—“भगवन्, इदं स्थानं आश्रमस्य सदृशं दृश्यते, किन्तु तत्र मुनयः न दृश्यन्ति। कस्य पूर्वाश्रमः अयम्? श्रोतुम् इच्छामि।” राघवस्य वचनानि श्रुत्वा, वाक्यकुशलः महान् ऋषिः विश्वामित्रः प्रत्युवाच— “राघव, सत्यम् शृणु। कस्य आश्रमः अयम्, यः महात्मना कुपितेन शप्तः, तत् कथयामि। एषः आश्रमः पूर्वं प्रसिद्धस्य गौतमस्य आसीत्, दिव्यतेजस्, देवैरपि पूजितः। अत्र स अहल्यया सह सहस्रशः वर्षाणि तपस्याम् आस्थाय स्थितवान्।” “यदा गौतमस्य अनुपस्थितिं ज्ञातवान् इन्द्रः शचीपतिः, स मुनिवेषं धृत्वा अहल्याम् इदं वचनम् उवाच—‘येषां सङ्गः काम्यः, ते सम्यक् काले प्रतीक्षन्ते। अहम् तु त्वया सङ्गम् इच्छामि इदानीम्।’ अहल्या, मुनिवेषे इन्द्रम् अवगम्य, रघुनन्दन, बुद्धिहीनत्वात् देवेशस्य कौतूहलात् तस्य अनुरोधं स्वीकृतवती।” “कार्यं कृत्वा, सा देवश्रेष्ठं उवाच—‘सन्तुष्टा अस्मि, देवेश, शीघ्रं गच्छ। त्वं च अहं च गौतमात् रक्षस्व।’ इन्द्रः हसन् अहल्याम् प्रत्युवाच—‘सुन्दरी, सन्तुष्टोऽस्मि, यथा आगतम् तथा गच्छामि।’ ततः सङ्गात् अनन्तरं, स कुटीम् त्यक्त्वा निर्गतः।” “इन्द्रः, गौतमस्य भीत्या शीघ्रं निर्गच्छन्, तं महर्षिं प्रवेशन्तं अपश्यत्। स तेजसा युक्तः, देवदानवैरपि दुष्प्राप्यः, स्नातः, अग्निवत् दीप्तिमान् आसीत्। सन्दर्भे, समिधः कुशः च धारयन्तं ऋषिवरम् दृष्ट्वा, इन्द्रः भयभीतः जातः, तस्य मुखं श्वेतम् अभवत्।” “तदा, इन्द्रं मुनिरूपधारिणं दृष्ट्वा, धर्मात्मा गौतमः कोपसम्पन्नः, पापिनं इन्द्रं इदं वचनम् उवाच—‘मम रूपं धृत्वा, त्वया अयं दुष्कृत्यः कृतः। तस्मात् त्वं फलहीनः भविष्यसि।’ महाक्रोधात् गौतमस्य वचनात्, सहस्त्राक्षस्य शिश्नौ भूमौ पतिते।” “इन्द्रं शप्त्वा, गौतमः पत्न्याः अपि शापं दत्तवान्—‘सहस्रशः वर्षाणि अत्र वासं करिष्यसि। वातेन जीविष्यसि, उपवासं करिष्यसि, तपसा दग्धा, भस्मनि शयिता, सर्वभूतैः अदृश्या, अत्रैव आश्रमे स्थास्यसि।’” “यदा दशरथस्य पुत्रः रामः अयं घोरवनम् आगच्छेत्, तदा त्वं विशुद्धा भविष्यसि। अतिथिं रामं सम्प्राप्य, लोभमोहवर्जिता, हर्षपूर्णा, स्वं रूपं प्राप्य, मम समीपं आगमिष्यसि।’ इति पापायै उक्त्वा, महातपाः गौतमः सिद्धचरनैराकीर्णम् आश्रमम् त्यक्त्वा, हिमालयस्य शिखरे तपः आस्थाय गतः।” इदानीं, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा, फलहीनः इन्द्रः, भीतदृष्टिः, अग्निप्रमुखान् देवान्, सिद्धान् गन्धर्वान् चरनान् च उवाच— “महात्मनः गौतमस्य तपसः विघ्नं कृत्वा, तं क्रोधयित्वा, देवकार्यार्थं अयं कर्म कृतम्। तस्य शापात् अहं फलहीनः जातः, सा पत्नी त्यक्ता, तस्य महाशापेन तपः हृतम्। तस्मात्, देवश्रेष्ठाः, सर्वे ऋषिचरनैः सह, अयं देवकार्यार्थं कृतः कर्म, मे फलं कुरुत।” शतक्रतुवचनं श्रुत्वा, अग्निप्रमुखाः देवाः पितृन् उपेत्य, मरुद्भिः सह इदं वचनं ऊचुः— “एषः मेषः सम्पूर्णः, इन्द्रः तु फलहीनः। मेषस्य शिश्नौ गृह्य, इन्द्राय शीघ्रं दत्त। मेषः फलहीनः सन्तः, अतिशयम् तुष्टिं दास्यति। ये मेषान् यजन्ति, तेषां अक्षयफलम्; यूयं च तान् पूर्णफलम् दास्यथ।” अग्नेः वचनं श्रुत्वा, पितरः मेषस्य शिश्नौ गृह्य, सहस्त्राक्षे स्थापितवन्तः। तस्मात् काकुत्स्थनन्दन, पितरः फलहीनान् मेषान् यजन्ति, तेषां फलं तैः लभ्यते। तथा राघव, इन्द्रः गौतमस्य तपःप्रभावात् मेषशिश्नयुक्तः अभवत्। “ततः, महातेजः, धर्मात्मा, गौतमस्य आश्रमं गच्छ। दिव्यरूपां, पुण्यशीलां अहल्याम् उद्धारय।” विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य, आश्रमं प्रविष्टः। तत्र, तपसा दीप्तिमतीं, देवदानवैरपि दुष्प्राप्यां, पुण्यशीलां अहल्याम् ददर्श। सा सृष्टिकर्त्रा प्रयत्नेन निर्मिता, मायया रचिता, धूमेन आवृता, अग्निशिखेव दीप्तिमती आसीत्। पूर्णचन्द्रस्य प्रभा यथा हिमवद् मेघैः आच्छादिता, सा जलमध्ये दीप्तिमती, सूर्यप्रभेव दुष्प्राप्या आसीत्। गौतमस्य वचनात्, सा त्रिलोकैः दुष्प्राप्या अभवत्, यावद् रामस्य दर्शनात् शापः समाप्तः, तदा सर्वैः दृश्यता अभवत्। ततः रघुकुलयोः द्वौ युवाव् हर्षेण तस्याः पादौ स्पृष्टवन्तौ; गौतमस्य वचनं स्मृत्वा, सा तौ पादस्पर्शं स्वीकृतवती।