रामः, सीतायाः समीप्येन यथा जलयुक्तं क्षेत्रं पुष्टिं लभते तद्वत् जीवति, तस्याः जीवितं शृण्वन् अपि सः जीवति। शत्रून् विजित्य, शुभजघनां कमललोचनां सीतां कदा द्रक्ष्यामि इति रामस्य मनसि अशान्तिः आसीत्। कदा अहम्, तस्याः चारुतरदन्तोष्ठपद्ममुखं उन्नम्य, रोगी इव अमृतपानं करोमि? कदा तस्याः कपिलालफलसदृशौ स्तनौ, माम् आलिङ्ग्य कम्पमानौ, मां सुखयिष्यतः? सा कृष्णलोचना, राक्षसीभिः परिवृता, रक्षिता विहीना, शरणं न प्राप्नोति इव त्यक्ता नारी। जनकस्य तनया, दशरथस्य वधूः, राक्षसीमध्ये कथं शय्यां करोति? सा निश्चितम्, दुरात्मभिः राक्षसैः अपि न शक्या बाधितुं, शरत्काले मेघान् विदारयन्ती शशिकला इवोत्थास्यति। सा सीता, स्वभावतः तन्वी, शोकव्रतदुःखाभ्यां, देशकालविपर्ययेन च, सुष्कतरा जाता। कदा अहम्, राक्षसराजस्य हृदि शरान् निहत्य, तस्य दुःखं दास्यामि, स्वस्य मनसः शोकं च त्यक्ष्यामि? कदा धर्मपत्निः सीता, देवानाम् अपि कन्या इव, प्रियसंयोगात् मम ग्रीवां आलिङ्ग्य, हर्षाश्रूणि मुञ्चेत्? कदा अहम्, मैथिल्याः वियोगजनितं भीषणं शोकं यथा कृष्णवस्त्रात् शुक्लवस्त्रपरिवर्तनं तद्वत् शीघ्रं त्यक्ष्यामि? एवं रामः तत्र विलपन् आसीत्। सूर्यः अपि सायंतने मन्दरश्मिः, अस्तं गतः। लक्ष्मणेन समाश्वास्य, रामः सायंकालीनं सन्ध्याविधिं चकार, मनसा सीतां स्मरन्, या पद्मपत्रलोचना। इदानीं षष्ठः सर्गः श्रूयताम्। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे षष्ठः सर्गः। लङ्कायां तद् भीषणं कर्म दृष्ट्वा, राक्षसाधिपः रावणः, हनूमतः महात्मनः पुरतः इन्द्रः इव, लज्जया शिरः नतं कृत्वा, सर्वान् राक्षसान् इदं वचनं अब्रवीत्। लङ्का दुर्गा पुरी एकेन वानरेण प्रविष्टा, जनकनन्दिनी सीता दृष्टा। राजप्रासादमन्दिराणि विक्षिप्तानि, अग्र्यराक्षसाः हनूमता निहताः, लङ्कापुरी सम्पूर्णा विक्षिप्ता। किं कर्तव्यं भवद्भ्यः हिताय? यत् साध्यं तत् वदामः, यत् कृतं स्यात् तत् सुविचार्यं भवेत्। विजयं मन्त्रे प्रतिष्ठितं विद्वांसः वदन्ति, तस्मात् रामे विचारः मम रोचते। त्रिभिः संयुक्तो मन्त्रः, सुनीतिविचक्षणैः, स्वजनैः, बन्धुभिः, अपि वा रिपुभिः सह, साध्यः। यः संयुक्त्य चिन्तयित्वा कर्म आरभते, पुरुषार्थे यत्नं करोति, सः श्रेष्ठः। एकाकिनः धर्मे स्थित्वा वा, एकः चिन्तयन् वा, मध्यमः। यः गुणदोषान् अविचार्य, दैवम् उपेक्ष्य, ‘कर्तास्मि’ इति वदति, सः अधमः। पुरुषा यथा उत्तमाधममध्यमाः, तथा मन्त्रः अपि। शास्त्रदृष्ट्या एकता, मन्त्रिणां च विचारपरायणता, स उत्तममन्त्रः। मन्त्रिणां नानाविधानि मतानि श्रुत्वा, एकतां पुनः प्राप्त्वा, सः मन्त्रः मध्यमः। परस्परं मतम् आश्रित्य विवादः, एकता वा लाभः न स्यात्, सः मन्त्रः अधमः। तस्मात् उत्तमबुद्धयः सुसंविचार्य, युक्तं कर्तव्यं निर्णीयन्ताम्। एष मम निश्चयः। राघवः लक्ष्मणेन, वानरकोटिभिः परिवृतः, लङ्कां प्रति प्रतिपद्यते, अस्माकं भीषणः शत्रुः। सः रामः, भ्रात्रा सेनया च सह, यथायोग्यं वेगेन समुद्रं तरिष्यति। वीर्येण सागरं शोषयेत्, अन्यद् वा किञ्चित् साधयेत्; वानरैः प्रतिपक्षे स्थिते, नगरस्य सैन्यस्य च हितं यथावत् मया सह विचार्यताम्। सप्तमः सर्गः श्रोतव्यः। एवं राक्षसराज्ञा उक्ताः, बलवन्तः राक्षसाः, अञ्जलिं कृत्वा, रावणं राक्षसेश्वरं वाक्यम् ऊचुः। शत्रुबले अज्ञानिनः, नीतिहीनाश्च वयम्, अस्त्रशस्त्रसंपन्नाः स्मः। किं त्वं, महाराज, एवम् महतीं सेनां सन्त्यज्य विषादं गच्छसि? त्वं भोगवत्यां नागान् जित्वा विजयी अभूत्। कैलासशिखरे यक्षैः परिवृतः, त्वं महद् यज्ञं कृत्वा, धनदं वशे स्थापयामास। महेश्वरस्य सख्येन प्रशंसितः, त्वं क्रुद्धः लोकपालं युद्धे जित्वा। त्वया यक्षगणाः निहत्य कम्पिताः, विमानं च कैलासशिखरात् आनयितम्। दानवराजः, महाबलः, दुष्प्राप्यः, त्वया युद्धे जितः, कुम्भीनसी सुखं प्राप्ता। नागलोकं गत्वा, वासुकिं तक्षकं शङ्खं जटीं च, त्वं जितवान्। एवं स रामः सीतावियोगदुःखेन संतप्तः, लक्ष्मणेन समाश्वास्य, सायंकाले सन्ध्यां कृत्वा, रावणः मन्त्रिणः समाहूय, मन्त्रपरिषदं समारभत। मन्त्रिणः च तस्य पराक्रमं स्मारयन्तः, तं उत्साहयामासुः।