सागरस्य तटस्थे वानराः तत्र स्थिताः समुद्रम् आलोक्य विस्मयं ययुः। तस्य सागरस्य तुंगतरंगजालं शब्दयमानं च तेषां चित्तानि आकृष्टानि। तस्मिन्नेव समये, उत्तमवृत्तवालेन नीलनेन सम्यक् रक्षितं वानरसेनां उत्तरे तटे सम्यक् व्यवस्थितम्। तस्याः सेनायाः परितः रक्षणाय मैन्दद्विविदौ श्रेष्ठौ वानरौ सर्वतो दिशः पर्यटन्तौ दृष्टौ। सेनायाः तटे स्थिता सति, रामः लक्ष्मणं समीपे स्थितम् अवलोक्य इदं वचनम् उवाच। रामः दुःखस्य समयेन क्षयं कथयन्ति, किन्तु मे प्रियतमा दृष्ट्वा दुःखं प्रतिदिनं वर्धते इति सः अवदत्। तदा सः वायुम् उद्दिश्य उवाच— “हे वात, यः मम प्रियतमां स्पृशसि, मां अपि स्पृश; तव स्पर्शे तस्याः शरीरस्य संसर्गः अस्ति, चन्द्रे च अपि अस्माकं दृष्टिसंयोगः अस्ति।” एवं सः विरहदुःखेन संतप्तः, स्मरन्—“हा रक्षिता!” इति प्रियया अपहृतया उक्तं वचनम्, तस्याङ्गानि विषपानवत् दह्यमानानि। विरहस्य इन्धनैः च शुद्धचिन्ताया ज्वलनैः च, दिनरात्रम् अस्य देहः तृष्णायाः वह्निना दह्यते। रामः सौमित्रिम् उद्दिश्य अवदत्—“त्वया विना अहम् अपि सागरे निमज्जित्वा शेष्ये, तदा कामाग्निः ज्वलन् अपि जलस्थे मम न दहिष्यति। विरहिणः एतावत् अपि पर्याप्तम्, किन्तु या मम साकं पृथिव्यां शयानास्ति, तया अहं जीवामि।” जलयुक्तक्षेत्रस्य इव जलरहितस्य च, समीपस्थया सा जीवति इति श्रवणेन अहं जीवामि। “कदा खलु शत्रून् जित्वा, शुभजघना पद्मलोचनां सीतां लक्ष्म्येव दीप्तां पश्यामि?” इति सः शोकाकुलो बभूव। रामः पुनः चिन्तयन् अवदत्—“कदा अहं तस्याः पद्ममुखं सुशोभनदन्तोष्ठं उत्तोल्य, रोगी इव अमृतं पिबामि? कदा वा तस्याः पीनस्तनद्वयं तालफलसदृशं कम्पमानम् आलिङ्गनसमये मां हर्षयिष्यति?” तदा सः शोकपूर्वकं स्मरति—“सा कृष्णलोचना राक्षसीभिः परिवृता, रक्षिता विना, शरणार्थिनीव रक्षां न लभते। जनकस्य कन्या, दशरथस्य वधूः, राक्षसीमध्ये कथं शेष्यति?” इति। पुनः रामः आशां बिभ्रत् अवदत्—“सा निशाचरीभ्यः अपाकृत्य, शशाङ्ककला इव शरदि मेघान् अपोह्य, उत्थास्यति। सा स्वभावतः कृशा सीता, शोकोपवासाभ्यां, देशकालविपर्ययात् अधिकं कृशा जाताऽस्ति।” तदा सः चिन्तयन्—“कदा अहम् इन्द्रियेषु बाणान् निवेश्य राक्षसराजस्य मनसि शोकं प्रत्यर्प्य, स्वमनोऽपि शोकं त्यक्ष्यामि? कदा मे धर्मपत्नी सीता देवाद्युत्या इव, आकाङ्क्षया ग्रीवाम् आलिङ्ग्य, प्रमोदाश्रूणि मुञ्चेत्? कदा खलु मैथिल्याः विरहजनितात् घोरात् शोकात् शीघ्रं विमुक्तो भविष्यामि, यथा कृष्णवस्त्राद् श्वेतवस्त्रं परिवर्तते?” एवं रामेण तत्र विलपता, अस्ताचलसमीपे दिनान्ते मन्दप्रभः सूर्यः सायं संन्यवर्तत। लक्ष्मणेन समाश्वास्य, रामः सायं संध्योपासनां चकार, तस्य मनः पद्मपत्राक्षीं सीतां स्मरन् विषण्णमासीत्। एतस्मिन्नन्तरे, लङ्कायां भीषणं कर्म दृष्ट्वा, राक्षसराजः रावणः, आत्मनः मनसि दैन्येन अवनतः, सर्वान् राक्षसान् इन्द्र इव महात्मानं हनूमन्तं पुरतः लज्जितवदनः सम्बोधितवान्। सः अवदत्—“दुर्गमा लङ्का एकेन वानरेण प्रविष्टा, जनकात्मजा सीता दृष्टा। राजप्रासादः देवायतनं च ध्वंसितम्, श्रेष्ठा राक्षसाः हनूमता हता, समग्रं नगरं विक्षिप्तम्। किं मम हिताय कर्तव्यम्? किं युक्तं? यथोचितं यः कार्यः सः साध्यः स्यात्, तद् विचारयामः।” ततः रावणः अवदत्—“विजयः मन्त्रे प्रतिष्ठितः इति बुधाः वदन्ति; तस्मात् रामस्य विषये मम मतं मन्त्रणाय उपयुज्यते, हे बलवन्तः।” सः पुनः अवदत्—“त्रिभिः संयुक्तः सुनीतिज्ञः मन्त्रः, स्वहितैः बान्धवैः वा अपि प्रतिद्वन्दिभिः सह अपि, यः सह मन्त्रयित्वा कर्म आरभते, पुरुषोत्तमः उच्यते। एकः एव विचारयन्, धर्मे एव स्थित्वा, एकः एव प्रवर्तते, सः मध्यमः पुरुषः। गुणदोषान् अनवधार्य, भाग्याश्रयं परित्यज्य, कर्तव्यं न पश्यन्, यः वदति ‘करिष्यामि’ इति, सः अधमः पुरुषः। यथा पुरुषाः उत्तमाधममध्यमाः, तथैव मन्त्रः अपि उत्तमाधममध्यमः उच्यते।” रावणः पुनरुक्तवान्—“यदा मन्त्रिणां शास्त्रदृष्ट्या एकता स्यात्, तदा मन्त्रः श्रेष्ठः। यदा बहूनां मतानां मध्ये निर्णयः कृतः, पुनः एकता लभ्यते, सः मन्त्रः मध्यमः। यत्र परस्परं मताश्रयणम् अस्ति, एकता नास्ति, न च लाभः, सः मन्त्रः अधमः। तस्मात् उत्तमबुद्धिभिः सम्यक् मन्थनं क्रियताम्, सर्वे युक्तं कर्म निश्चित्यताम्, एष मे निश्चितमतिरेव। रामः हि, सहस्रैः वानरैः परिवृतः, लङ्कां प्रति समुपस्थितः, अस्माकं भयम् उत्पादयन्।” एवं तत्र समुद्रतीरे वानराणां विस्मयः, रामस्य शोकविलापः, रावणस्य मन्त्रणा च प्रवृत्ता।