ततः पद्मनयनः महाबाहुः रामः महेन्द्रं पर्वतं प्राप्तवान्, तस्य शिखरं वृक्षैः शोभितं आरोहति। शिखरं समारुह्य दशरथात्मजः रामः अधः स्थितं जलं दृष्टवान्, यत्र कूर्माः मत्स्याः च समागता आसन्। सह्यं महापर्वतं मलयं च पारं गत्वा ते क्रमशः भीमनिनादं समुद्रम् अगच्छन्। ततो रामः सुखिनां श्रेष्ठः सुग्रीवेन लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं तीरस्थं वनं अगच्छत्। ततः विशालं तीरं प्राप्त्वा, यत्र आकस्मिकैः तरङ्गैः भूमिः सम्यक् प्रक्षालितः आसीत्, रामः वचनं उवाच। सुग्रीव, वरुणस्य निवासं प्राप्ताः स्म; पूर्वं यत् अस्माभिः चिन्तितं तद् इदानीं विचार्यताम्। अस्य पारं तीरं अस्ति, अत्र च समुद्रः नदीनां पतिः; एषः सागरः साधनं विना न पारं गन्तुं शक्यते। अत्र स्थीयताम्; मन्त्रणां विचिन्त्यताम्, यथा वानरसेना पारं गच्छेत्। एवं रामः, सीताहरणेन संतप्तः, समुद्रं प्राप्त्वा, सैन्यस्य निवेशनं आज्ञापयत्। सैन्यं तीरस्थं स्थाप्यताम्, हे वानरनायक, समुद्रं पारं कर्तुं मन्त्रणायाः कालः प्राप्तः। स्वस्वं सैन्यं विमुक्त्वा, कोऽपि न विचरतु; वीरवानराः प्रस्थिताः स्युः, गूढं भयम् अवगम्यताम्। रामस्य वचनं शृत्वा, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह, सैन्यं वृक्षसमायुक्ते तीरस्थले स्थापयामास। तद् बलं समुद्रसमीपे दिव्यं बभौ, मधुवर्णेन जलस्य प्रभया द्वितीयमिव समुद्रं दृश्यते स्म। तीरस्थं वनं प्राप्त्वा, वानरनायकाः तत्र स्थित्वा, महापारं समुद्रं पारं कर्तुं उत्सुकाः आसन्। तेषां स्थितानां सैन्यसमवायः निनादः महाजननिनादं समुद्रस्य शब्दं अतिशय्य सर्वतः श्रूयते स्म। तद् वानरसैन्यं सुग्रीवेन रक्षितं त्रिधा व्यवस्थितं, विशालं रामकार्यनिष्ठं च आसीत्। महासागरं प्राप्त्वा, वानरसमूहः हर्षेण पूर्णः अभवत्, वातैः विक्षिप्तं महाबलिनं समुद्रं पश्यन्। दूरं दुर्गमं तीरं, यत्र राक्षससमूहः संकुलः, वानरनायकाः वरुणस्य निवासं दृष्ट्वा तत्र स्थिताः। रात्र्याः आरम्भे, दिनस्य अवसानसमये, सागरः शार्दूलैः मकरैः च भीमः अभवत्, झागाराशिभिः हसन्, तरङ्गैः नृत्यन् च। चन्द्रस्य उदये, सागरः कम्पितः, चन्द्रप्रतिबिम्बैः पूर्णः, भीमवातैः महामीनैः च संकुलः। वरुणस्य निवासः दिप्तसर्पैः आच्छादितः, महाविभूतिभिः निमग्नः, विविधपर्वतैः च पूर्णः आसीत्। तत् स्थलम् अत्यन्तदुर्गमम् आसीत्, दुर्गमार्गैः, गहनतमसैः, राक्षसनिवासैः च; जलं मकरैः सर्पैः च मथितं, उत्थितं पतितं च, हृष्टम् आसीत्। अग्निपुष्पैः छिन्नमिव, महाजलसर्पैः दीप्तम्, सदा देवद्विषां भीषणनिवासं पातालं च आसीत्। सागरः आकाशमिव आसीत्, आकाशः च सागरमिव; सागरः च आकाशः च अनिर्वचनीयः आसीत्। जलं आकाशेन मिश्रितम्, आकाशः जलेन मिश्रितः; तयोः रूपं तारेभिः रत्नैः च पूर्णम् आसीत्। मेघाः उद्गताः, तरङ्गराशयः ऊर्ध्वं प्रवृद्धाः, सागरस्य आकाशस्य च भेदः नासीत्। नदीपतिः तरङ्गाः, भीषणनिनादैः प्रतिघातिताः, आकाशे महानादमिव स्थगिताः। रत्नानां जलस्य च शब्दः, वातेन आक्रान्तः, क्रुद्धः इव उत्थितः, जलचरसमूहैः पूर्णः। महात्मनः जलराशिं वातेन आहतं, आकाशे विक्षिप्तं, तरङ्गैः प्रवालमिव दीप्तं दृष्टवन्तः। ततः वानराः तत्र स्थित्वा, समुद्रस्य विक्षिप्तं, तरङ्गजालस्य निनादं भ्रमणं च दृष्ट्वा, विस्मयेन आहताः। (पञ्चमः सर्गः, श्रूयताम्।) श्रीवाल्मीकि रामायणे युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः। तद् सैन्यं नीलः नियमानुसारं उत्तरे तटे सम्यक् रक्षितं स्थापयामास। मैन्दः द्विविदः च वानरेषु श्रेष्ठौ, सर्वतः सैन्यस्य रक्षणाय पर्यटन्तौ। सैन्यं नदीपतिः तटे स्थितं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं समीपे दृष्ट्वा, इदं वचनं उवाच। कालस्य गमनेन दुःखं शम्यते इति कथ्यते; मम तु प्रियतमा दृष्ट्वा, दुःखं प्रतिदिनं वर्धते। हे वायोः, यत् त्वं मम प्रियतमां स्पृशसि, मामपि स्पृश; तव देहे तस्याः संस्पर्शः, चन्द्रे तु दृष्टिसंयोगः। तद् मम अङ्गानि दहति, विषं पीतं इव; "हा रक्षिता!"—इति वचनं या मम प्रियया अपहर्यमाणया उक्तम्। विरहस्य इन्धनं, चिन्तायाः शुद्धज्वाला, अहर्निशं मम शरीरं तृष्णाग्निना दह्यते। अहं समुद्रं प्रविश्य शयिष्ये, हे सौमित्रे, त्वया विना; एवं तृष्णा ज्वलति, जलमध्ये शयाने मम न दह्यते। इच्छायाः एतावद् पर्याप्तम्; एवं जीवितुं शक्यते—यदा सा च अहं च, शिथिलजघना, पृथिव्यां सह शयानौ भवावः। इति रामः समुद्रतटे वानरसैन्यं सहितं निवासयन्, सीतायाः विरहेन संतप्तः, समुद्रस्य भीमं सौन्दर्यं च पश्यन्, मन्त्रणायाः कालं प्रतीक्ष्य, लक्ष्मणं सुग्रीवं च सन्निहितौ कृत्वा, वानरबलं उत्तरे तटे व्यवस्थितं दृष्ट्वा, स्वस्य दुःखं सौमित्रये निवेदयन्, समुद्रस्य पारं गन्तुं उपायं विचिन्तयन्, तत्र स्थितः।