हरियूथपमुख्याः केचन वृक्षानुपसृप्य तिष्ठन्ति स्म, केचन जलं पिबन्ति स्म। पृथिव्यां तेषां प्रवराणां हरियूथपानां समावेशेन सैव पङ्कजवनैः सम्यक् आच्छादिता इव बभूव। तदा रामः पद्मनेत्रः महाबाहुः महेन्द्रं गिरीश्वरं प्राप्य, तस्य शिखरं वृक्षैः शोभितं समारुह्य स्थितवान्। तत्र तस्य शिखरस्यारोहणात्, दशरथात्मजः रामः अधः सलिलराशिं कूर्ममत्स्यसमाकुलं दृष्टवान्। सह्यं महाशैलं मलयश्च अतीत्य, क्रमशः ते भीमस्वनं समुद्रं समुपजाताः। ततोऽवतीर्य रामः प्रमदात्मनां श्रेष्ठः सुग्रीवेण लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं सागरतीरस्य रम्यं वनं जगाम। ततः तीर्थवनं गत्वा, रामः स्फीततीरं तं समुद्रतीरं प्राप्य, यत्र तूर्यतरङ्गैः सम्यक् समुज्ज्वलिता भूमिः, वाक्यमिदं वदति स्म। सुग्रीव, वयं वरुणालयं प्राप्ताः; पूर्वं यदस्माभिः चिन्तितं, तदिदानीं चिन्तनीयम्। अस्य पारं तटमस्ति, अत्र च समुद्रः नदीपतिः; अयं समुद्रः साधनं विना नातिक्रमणीयः। अत्रैव स्थातव्यम्; मन्त्रः परिषदि चर्चनीयः, यथा एषा वानरसेना पारमुपैति। एवं महाबाहुः रामः सीताहरणक्लेशपीडितः, समुद्रतीरं प्राप्त्वा सेनायाः निवेशनं समादिशत्। सर्वे बलिनः हरियूथपाः तटे स्थाप्यन्तां, हे हरिप्रवरो; अतिक्रमणसमये मन्त्रकालेऽयं प्राप्तः। स्वस्वबलं मोचयन्तु सर्वे, कश्चिन्नापसृत्य यत्रकुत्रापि गच्छेत्; वीर्यवन्तो वानराः प्रविशन्तु, च छन्नं किमपि विघ्नं विचिन्वन्तु। रामवाक्यं श्रुत्वा, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह, सागरतीरस्थे वृक्षवनान्तरे सेनां व्यवस्थितवान्। सा वानरसेना सागरसंनिकर्षे, मधुवर्णेन सलिलेन समुज्ज्वलिता, इव द्वितीयः समुद्रः बभूव। तीर्थवनं प्राप्त्वा, त एव हरियूथपमुख्याः तत्रैव न्यवसन्, महोदधिं तीर्तुम् उत्सुकाः। तेषां तत्र संस्थितानां, सेनासमवायध्वनिः महाजनसमुद्रनिनादमतिक्रम्य सर्वतः श्रूयते स्म। सा वानरसेना सुग्रीवगुप्ता त्रिधा व्यवस्थिताऽभूत्, विशालविस्तीर्णा रामस्य कार्ये समन्विता। महोदधिं प्राप्त्वा, सा वानरसेना प्रमोदिताऽभूत्, वातप्रेरितं महाबलमुदधिं वीक्ष्य। दूरात् दुस्तरं तटं राक्षसगणनिषेवितं दृष्ट्वा, वानरयूथपाः वरुणालयं ददृशुः, तत्रैव न्यवसन्। निशारम्भे दिवासमाप्तौ, सागरः तीव्रशर्करमकरसंघैः भीषणः, फेनराशिहसन्महासुरतरङ्गैः नृत्यन्निव बभूव। चन्द्रमण्डलस्योदयकाले, सागरः चन्द्रप्रतिबिम्बैः समाकुलः, वातैः महामीनैः तिमिङ्गिलैश्च व्याप्तः, विवर्धमानः बभूव। वरुणालयः ज्वलन्नगैः आच्छादित इव, महात्मभिः निमग्नः, विविधानां पर्वतानां संनिवेशेन पूरितः। सा स्थली परमदुष्प्राप्या, दुर्गमार्गा, घनतमसा, राक्षसानां वासभूमिः; जलं तु मकरभुजङ्गैः समाकुलं, उत्थितपतितं प्रमुदितमिव बभूव। सागरः अग्निप्रभैः सिक्त इव, महोरगैः दीप्तिमान्, सदा सुरारिणां भीषणालयः, पातालस्य च क्षेत्रमिव दृश्यते। सागरः नभस्समानः, नभः सागरसमः; सागरनभसीव भेदो न दृष्टः। जलं नभसि लीनम्, नभः च जले लीनम्; उभयं तु तारेन्द्रनवमणिभिः पूरितमिव दृश्यते। मेघसमुन्नतैः तरङ्गपङ्क्तिभिः समुत्क्षिप्तैः, सागरनभसीव भेदो न दृश्यते। नदीपतिनः तरङ्गाः परस्परं संघट्टमानाः भीषणनिनादेन, गगने महादुन्दुभिवद् स्थिताः। रत्नानां जलस्य च समूहः, वातेन हृत इव, कोपेन समुत्थित इव, जलचरगणैः पूरितः श्रूयते। महात्मानः तु तं जलराशिं वातप्रेरितं, गगने समुत्क्षिप्तं, प्रवालतरङ्गैः दीप्तिमन्तं दृष्टवन्तः। तदा वानराः तत्र स्थित्वा, सागरस्य विक्षोभं, तरङ्गजालनिनादं, भ्रमणं च दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ततः पञ्चमे सर्गे, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः श्रोतव्यः। सा सेना नीलस्य नियमानुसारं सम्यक् रक्षिताऽभूत्, सागरस्य उत्तरतीरे सुस्थिताऽभूत्। मैन्दद्विविदौ च वानरश्रेष्ठौ, सेना संरक्षणाय सर्वतः पर्यटन्तौ स्थितवन्तौ। सेनायाः तटे व्यवस्थितायाम्, रामः लक्ष्मणं समीपस्थं दृष्ट्वा, इदं वचनं अब्रवीत्। कालेन शोकः शमं याति इति श्रूयते, किन्तु मम तु प्रियतमे दृष्टे, शोकः प्रतिदिनं वर्धते। हे वात, यः त्वं मम प्रियतमां स्पृशसि, मां अपि स्पृश; तव गात्रे तस्याः संस्पर्शः, चन्द्रे च अस्माकं दृष्टिसंयोगः। तेन मे गात्राणि दह्यन्ते, विषपानमिव; "हा रक्षिता!" इति या वाक्यं सा मम प्रियेणोक्तं, सा स्मरणे दहति। विरहजन्यदुःखस्य इन्धनं, चिन्ताशुद्धाग्नेः ज्वलनं, तेन मम शरीरं अहर्निशं विरहाग्निना दह्यते। अहं सौमित्रे त्वया विना, समुद्रं प्रविश्य तत्र शेष्ये; तदा यद्यपि कामाग्निः दीप्यते, जलनिद्रया स न मां दहिष्यति।